🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:41:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रहिला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रहि+ला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रहि

अर्थ: छोड़ना, त्याग करना

संस्कृत: त्यागे

अंग्रेज़ी: to abandon,to quit, to leave

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रह् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. रह धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रह् (चुरादिगण) · अर्थ: छोड़ना, त्याग करना (त्यागे)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअरीरहतअरीरहेताम्अरीरहन्त
मध्यमअरीरहथाःअरीरहेथाम्अरीरहध्वम्
उत्तमअरीरहेअरीरहावहिअरीरहामहि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रहयति · लट् (आत्मने.): रहयते · लिट्: रहयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): रहयाञ्चक्रे · लुट्: रहयिता · लुट् (आत्मने.): रहयिता · लृट्: रहयिष्यति · लृट् (आत्मने.): रहयिष्यते · लोट्: रहयतात् · लोट् (आत्मने.): रहयताम् · लङ्: अरहयत् · लङ् (आत्मने.): अरहयत · विधिलिङ्: रहयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): रहयेत · आशीर्लिङ्: रह्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रहयिषीष्ट · लुङ्: अरीरहत् · लुङ् (आत्मने.): अरीरहत · लृङ्: अरहयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अरहयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रहण · ण्वुल्: रहकः · तृच्: रहयिता · यत्: रह्यः · तव्य: रहयितव्यः · अनीयर्: रहणीयः · क्त: रहितः · क्तवतु: रहितवान् · शतृ: रहयन् · स्य-शतृ: रहयिष्यन् · शानच्: रहयमाणः · क्त्वा: रहयित्वा · ल्यप्: प्ररहय्य · तुमुन्: रहयितुम् · णमुल्: राहम् · क्तिन्: राढि · क्वसु: रहयाम्बभूवान्

ला

अर्थ: युक्त होना, मिलना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: श्लेषणे

अंग्रेज़ी: to adhere,to be absorbed,to dissolve, to unite

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ली + अच्
  2. ला (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ली + अच्
  3. ला (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ली + अच्
  4. ला धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  5. ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: ली + अच्
  6. ला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: ली + अच्
  7. ला (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: ली + अच्
  8. ला (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ली + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालालेलाः
द्वितीयालाम्लेलाः
तृतीयालयालाभ्याम्लाभिः
चतुर्थीलायैलाभ्याम्लाभ्यः
पञ्चमीलायाःलाभ्याम्लाभ्यः
षष्ठीलायाःलयोःलानाम्
सप्तमीलायाम्लयोःलासु
सम्बोधनहे लेहे लेहे लाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ली (दिवादिगण) · अर्थ: युक्त होना, मिलना (श्लेषणे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलीयतेलीयेतेलीयन्ते
मध्यमलीयसेलीयेथेलीयध्वे
उत्तमलीयेलीयावहेलीयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): लीयते · लिट् (आत्मने.): लिल्ये · लुट् (आत्मने.): लाता · लृट् (आत्मने.): लास्यते · लोट् (आत्मने.): लीयताम् · लङ् (आत्मने.): अलीयत · विधिलिङ् (आत्मने.): लीयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लासीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अलास्त · लृङ् (आत्मने.): अलास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लान · ण्वुल्: लायकः · तृच्: लाता · यत्: लेयः · तव्य: लातव्यः · अनीयर्: लानीयः · क्त: लीनः · क्तवतु: लीनवान् · शानच्: लीयमानः · क्त्वा: लीत्वा · ल्यप्: प्रलाय · तुमुन्: लातुम् · णमुल्: लायम् · क्तिन्: लीति · क्वसु: लिलीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रह्
रह्
rah
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रह् cl. 1. P. (Dhātup. xvii, 82) रहति (pf. रराह &c. Gr.; inf. -रहितुम् See वि-√ रह्), to part, separate, MBh. i, 5199 (v.l.); to leave, quit, abandon, Dhātup.; Caus. or cl. 10. P. (xxxv, 6) to leave, abandon, Kāv.; to cause to give up or abandon, Bālar. [cf. λαθ in λανθάνω.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (871,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रह् {c1c} P., {c10c} U. (रहति, रहयति-ते, रहित) To quit, leave, abandon, forsake, desert; रहयत्यापदुपेतमायतिः Ki. 2. 14; रहयति नृपं स्वार्थपरता Mu. 3. 4; Māl. 9. 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रहिरह् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: रह धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
लाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ली + अच् 📚
अन्य सम्भावना: ला (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ली + अच् | ला (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ली + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रहि 📚 ➤ छोड़ना, त्याग करना
संस्कृत: त्यागे

ला 📚 ➤ युक्त होना, मिलना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: श्लेषणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रह् 📚cl. 1. P. (Dhātup. xvii, 82) रहति (pf. रराह &c. Gr.; inf. -रहितुम् See…🔵🟣
ला 📚वे राजनियम या कानून जो देश या राज्य में शांति या सुव्यवस्था स्थापित कर…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ला: ली + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें