🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:16:26 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

राक्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

राक्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

राक्य

अर्थ: स्वाद लेना, चखना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: आस्वादने

अंग्रेज़ी: to taste

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — रक् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. अव्यय — रक् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. राक्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. राक्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रक् (चुरादिगण) · अर्थ: स्वाद लेना, चखना (आस्वादने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमराकयतिराकयतःराकयन्ति
मध्यमराकयसिराकयथःराकयथ
उत्तमराकयामिराकयावःराकयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: राकयति · लट् (आत्मने.): राकयते · लिट्: राकयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): राकयाञ्चक्रे · लुट्: राकयिता · लुट् (आत्मने.): राकयिता · लृट्: राकयिष्यति · लृट् (आत्मने.): राकयिष्यते · लोट्: राकयतात् · लोट् (आत्मने.): राकयताम् · लङ्: अराकयत् · लङ् (आत्मने.): अराकयत · विधिलिङ्: राकयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): राकयेत · आशीर्लिङ्: राक्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): राकयिषीष्ट · लुङ्: अरीरकत् · लुङ् (आत्मने.): अरीरकत · लृङ्: अराकयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अराकयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: राकण · ण्वुल्: राककः · तृच्: राकयिता · यत्: राक्यः · तव्य: राकयितव्यः · अनीयर्: राकणीयः · क्त: राकितः · क्तवतु: राकितवान् · शतृ: राकयन् · स्य-शतृ: राकयिष्यन् · शानच्: राकयमाणः · क्त्वा: राकयित्वा · ल्यप्: प्रराक्य · तुमुन्: राकयितुम् · णमुल्: राकम् · क्तिन्: राक्ति · क्वसु: राकयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रक्
रक्
rak
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रक् cl. 10. P. राकयति, to taste, relish; to obtain, get, Dhātup. xxxiii, 63 (v.l. रग्, रघ्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (859,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रक् {c10c} U. (राकयति-ते) 1 To taste. --2 To get, obtain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0899-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
राक्यअव्यय — रक् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — रक् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | राक्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

राक्य 📚 ➤ स्वाद लेना, चखना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: आस्वादने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रक् 📚cl. 10. P. राकयति, to taste, relish; to obtain, get, Dhātup. xxxiii, 6…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • राक्य: रक् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें