🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:26:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

राजीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

राजि+ईय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

राजि

अर्थ: राजा

संस्कृत: राजा · पर्याय: पार्थिव, क्ष्माभृत्, नृप, भूप, महीक्षित्

अंग्रेज़ी: King

व्युत्पत्ति: राज् + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. राज् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. राजी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. राज् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — राज् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाराट् / राड्राजौराजः
द्वितीयाराजम्राजौराजः
तृतीयाराजाराड्भ्याम्राड्भिः
चतुर्थीराजेराड्भ्याम्राड्भ्यः
पञ्चमीराजःराड्भ्याम्राड्भ्यः
षष्ठीराजःराजोःराजाम्
सप्तमीराजिराजोःराट्त्सु / राट्सु
सम्बोधनहे राट् / हे राड्हे राजौहे राजः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ईय

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — इ (अदादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमइयायईयतुःईयुः
मध्यमइययिथ / इयेथईयथुःईय
उत्तमइयय / इयायईयिवईयिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: एति · लिट्: इयाय · लुट्: एता · लृट्: एष्यति · लोट्: इतात् · लङ्: ऐत् · विधिलिङ्: इयात् · आशीर्लिङ्: ईयात् · लुङ्: अगात् · लृङ्: ऐष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: एता · यत्: एयः · तव्य: एतव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: इतः · क्तवतु: इतवान् · शतृ: यन् · स्य-शतृ: एष्यन् · क्त्वा: इत्वा · ल्यप्: प्रेत्य · तुमुन्: एतुम् · णमुल्: आयम् · क्तिन्: इति · क्वसु: ईयिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — राज्
राज्
rāj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. राज् (prob. originally two roots; cf. √ रज्, √ रञ्ज्, √ ऋञ्ज्) cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xix, 74) राजति, ˚ते (Ved. also राष्टि, राट्; pf. रराज; रराजे or रेजे, 2. sg. P. रराजिथ or रेजिथ, MBh. &c.; aor. अराजिषुः, RV.; अराजिष्ट Gr.; fut. राजिता, राजिष्यति, ib.; inf. राजसे, RV.), to reign, be king or chief, rule over (gen.), direct, govern (acc.), RV. &c. &c.; to be illustrious or resplendent, shine, glitter, ib.; to appear as or like (इव), Kum. vi, 49 : Caus. राजयति, ˚ते (aor. अरराजत्), to reign, rule, AV.; MBh.; to illuminate, make radiant (cf. राजित) : Desid. रिराजिषति, ˚ते Gr.: Intens. राराज्यते, राराष्टि, ib. [For cognate words, see under राजन्.]
2. राज् mfn. (ifc.) shining, radiant &c.
राज् (राज्), m. (nom. राट्) a king, sovereign, chief (in later language only ifc.), RV. &c. &c.
anything the best or chief of its kind (cf. शङ्ख-र्˚)
N. of an Ekāha, ŚrS.
a kind of metre, RPrāt.
राज् f. N. of a goddess (explained by राजमाना), TBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (872,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राज् {c1c} U. (राजति-ते, राजित) 1 (a) To shine, glitter, appear splendid or beautiful, be eminent; रेजे ग्रहमयीव सा Bh. 1. 17; तस्याः प्रविष्टा नतनाभिरंध्रं रराज तन्वी नवलोमराजिः Ku. 1. 38; राजन् राजति वीरवैरिवनितावैधव्यदस्ते भुजः K. P. 10; R. 3. 7; Ki. 4. 24, 11. 6. (b) To appear or look (like), shine (like); तोयांतर्भास्करालीव रेजे मुनिपरंपरा Ku. 6. 49. --2 To rule, govern. --3 To direct, regulate. --4 To be the first or chief, be at the head. --Caus. (राजयति-ते) To cause to shine, illuminate, brighten.
राज् m., राजः 1 A king, chief, prince. --2 Anything best of its kind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0908-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
राजिराज् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: राजी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | राज् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
ईयइ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

राजि 📚 ➤ राजा
संस्कृत: राजा · पर्याय: पार्थिव, क्ष्माभृत्, नृप, भूप, महीक्षित्

ईय 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
राज् 📚(prob. originally two roots; cf. √ रज्, √ रञ्ज्, √ ऋञ्ज्) cl. 1. P. Ā.…🔵🟣
ईय 📚[ई-बा˚ क्यप्] Pervading; ˚चक्षस् of pervading sight🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
राजीयराजि + ईयदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • राजि: राज् + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें