🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:24:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रास्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रास्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रास्यः

अर्थ: शब्द करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रास्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रास् + ण्यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रास्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारास्यःरास्यौरास्याः
द्वितीयारास्यम्रास्यौरास्यान्
तृतीयारास्येनरास्याभ्याम्रास्यैः
चतुर्थीरास्यायरास्याभ्याम्रास्येभ्यः
पञ्चमीरास्यात् / रास्याद्रास्याभ्याम्रास्येभ्यः
षष्ठीरास्यस्यरास्ययोःरास्यानाम्
सप्तमीरास्येरास्ययोःरास्येषु
सम्बोधनहे रास्यहे रास्यौहे रास्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रास् (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरासतेरासेतेरासन्ते
मध्यमराससेरासेथेरासध्वे
उत्तमरासेरासावहेरासामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): रासते · लिट् (आत्मने.): ररासे · लुट् (आत्मने.): रासिता · लृट् (आत्मने.): रासिष्यते · लोट् (आत्मने.): रासताम् · लङ् (आत्मने.): अरासत · विधिलिङ् (आत्मने.): रासेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रासिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अरासिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अरासिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रासन · ण्वुल्: रासकः · तृच्: रासिता · ण्यत्: रास्यः · तव्य: रासितव्यः · अनीयर्: रासनीयः · क्त: रासितः · क्तवतु: रासितवान् · शानच्: रासमानः · क्त्वा: रासित्वा · ल्यप्: प्ररास्य · तुमुन्: रासितुम् · णमुल्: रासम् · घञ्: रासः · क्तिन्: रास्ति · क्वसु: ररास्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रास्य
रास्य
rāsya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रास्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] प्राचीन काल का एक पात्र जिसमें यज्ञ के समय घी रखकर दान किया जाता था ।
रास्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] श्रीकृष्ण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रास्य See गो-रास्य.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (879,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रास्यःरास्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रास् + ण्यत् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रास्यः 📚 ➤ शब्द करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रास्य 📚प्राचीन काल का एक पात्र जिसमें यज्ञ के समय घी रखकर दान किया जाता था🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • रास्य = रा + स्य तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • रास्यः: रास् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬