🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:15:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रिहा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रिह+आ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रिह

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु

अंग्रेज़ी: to speak, to boast, to fight, to insult, to give

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रिह् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रिह् (तुदादिगण) · अर्थ: (कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरिहतात् / रिहताद् / रिहतुरिहताम्रिहन्तु
मध्यमरिह / रिहतात् / रिहताद्रिहतम्रिहत
उत्तमरिहाणिरिहावरिहाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रिहति · लिट्: रिरेह · लुट्: रेहिता · लृट्: रेहिष्यति · लोट्: रिहतात् · लङ्: अरिहत् · विधिलिङ्: रिहेत् · आशीर्लिङ्: रिह्यात् · लुङ्: अरेहीत् · लृङ्: अरेहिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रेहण · ण्वुल्: रेहकः · तृच्: रेहिता · ण्यत्: रेह्यः · तव्य: रेहितव्यः · अनीयर्: रेहणीयः · क्त: रिहितः · क्तवतु: रिहितवान् · शतृ: रिहन् · स्य-शतृ: रेहिष्यन् · क्त्वा: रिहित्वा · ल्यप्: प्ररिह्य · तुमुन्: रेहितुम् · णमुल्: रेहम् · घञ्: रेहः · क्तिन्: रीढि · क्वसु: रिरिह्वान्

आ

अर्थ: स्वीकृति ‘हाँ'

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रिह्
रिह्
rih
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिह् (Vedic form of √ लिह्) cl. 6. 2. P. रिहति, रेढि (or रेळ्हि; 3. pl. Ā. रिहते; pr. p. रिहाण or रिहाण), to lick, kiss, caress, RV.; AV.; VS.; (रिहति) to praise, worship, Naigh. iii, 14; (Imp. रिरिड्ढि, रिरीहि) to ask, implore, ib. iii, 19; also v.l. for √ रिफ्, Dhātup. xxviii, 23 : Intens. रेरिह्यते (रेरिहत्, ˚हाण See s.v.), to lick or kiss again and again, caress repeatedly, RV.; AV.; ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (881,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिह् {c1c} P. (रेहति) 1 To hurt, kill; see रिफ्. --2 Ved. A form of लिह् q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0913-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रिहरिह् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
आअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रिह 📚 ➤ to speak, to boast, to fight, to insult, to give (अंग्रेज़ी कोश)
संस्कृत: कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु

आ 📚 ➤ स्वीकृति ‘हाँ'

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रिह् 📚(Vedic form of √ लिह्) cl. 6. 2. P. रिहति, रेढि (or रेळ्हि; 3. pl. …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
रिहारिह + आदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें