🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:53:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रुक्मि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रुक्मि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रुक्मि

अर्थ: भीष्मक के ज्येष्ठ पुत्र तथा रुक्मिणी के भाई का नाम

अंग्रेज़ी: wearing golden ornaments, adorned with gold, RV.; Br.

व्युत्पत्ति: रुक्म + इनि (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रुक्मिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. रुक्मिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. रुक्मिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रुक्मिन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारुक्मिरुक्मिणीरुक्मीणि
द्वितीयारुक्मिरुक्मिणीरुक्मीणि
तृतीयारुक्मिणारुक्मिभ्याम्रुक्मिभिः
चतुर्थीरुक्मिणेरुक्मिभ्याम्रुक्मिभ्यः
पञ्चमीरुक्मिणःरुक्मिभ्याम्रुक्मिभ्यः
षष्ठीरुक्मिणःरुक्मिणोःरुक्मिणाम्
सप्तमीरुक्मिणिरुक्मिणोःरुक्मिषु
सम्बोधनहे रुक्मिन् / हे रुक्मिहे रुक्मिणीहे रुक्मीणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुक्मिन्
रुक्मिन्
rukmin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुक्मिन् mf(इणी)n. wearing golden ornaments, adorned with gold, RV.; Br.
रुक्मिन् m. N. of the eldest son of Bhīṣmaka and adversary of Kṛṣṇa (he was slain by Bala-rāma; see रुक्मिणी above), MBh.; Hariv.; Pur.
N. of a mountain, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (882,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुक्मिन् a. 1 Wearing golden ornaments. --2 Gilded. --m. N. of the eldest son of Bhīṣmaka and brother of Rukmiṇī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0913-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुक्मिन् त्रि० रुक्मं विद्यतेऽस्य इनि । १ स्वर्णवुक्ते २ भीष्मक- राजज्येवपुत्रे पु० राजभेदे भाग० १० । ५२ । १ रुक्मि- राजकन्यायां श्रीकृष्णपत्न्यां स्त्री ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रुक्मिरुक्मिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रुक्मिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | रुक्मिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रुक्मि 📚 ➤ भीष्मक के ज्येष्ठ पुत्र तथा रुक्मिणी के भाई का नाम
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): wearing golden ornaments, adorned with gold, RV.; Br.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रुक्मिन् 📚mf(इणी)n. wearing golden ornaments, adorned with gold, RV.; Br🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • रुक्मि: रुक्म + इनि (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬