🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:11:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रुपम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रुपम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रुपम्

अर्थ: चित्त विकल होना, भ्रान्त होना, घबड़ा जाना

संस्कृत: विमोहने

अंग्रेज़ी: to be confused, to be afraid

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रुप् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. रुप (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. रुप (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. रुप (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रुप् (दिवादिगण) · अर्थ: चित्त विकल होना, भ्रान्त होना, घबड़ा जाना (विमोहने)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअरुपत् / अरुपद्अरुपताम्अरुपन्
मध्यमअरुपःअरुपतम्अरुपत
उत्तमअरुपम्अरुपावअरुपाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रुप्यति · लिट्: रुरोप · लुट्: रोपिता · लृट्: रोपिष्यति · लोट्: रुप्यतात् · लङ्: अरुप्यत् · विधिलिङ्: रुप्येत् · आशीर्लिङ्: रुप्यात् · लुङ्: अरुपत् · लृङ्: अरोपिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रोपण · ण्वुल्: रोपकः · तृच्: रोपिता · ण्यत्: रोप्यः · तव्य: रोपितव्यः · अनीयर्: रोपणीयः · क्त: रुपितः · क्तवतु: रुपितवान् · शतृ: रुप्यन् · स्य-शतृ: रोपिष्यन् · क्त्वा: रुपित्वा · ल्यप्: प्ररुप्य · तुमुन्: रोपितुम् · णमुल्: रोपम् · घञ्: रोपः · क्तिन्: रुप्ति · क्वसु: रुरुप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुप्
रुप्
rup
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रुप् (cf. √ लुप्) cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 125) रुप्यति (pf. रुरोप aor. अरुपत् &c. Gr.), to suffer violent or racking pain (in the abdomen), TBr.; Kāṭh.; to violate, confound, disturb, Dhātup. : Caus. रोपयति (aor. अरूरुपत्), to cause acute or violent pain, AV.; to break off, TBr.
रुप् [cf. Lat. rumpere; Angl.Sax. reófan; Germ. roubôn, rauben; Eng. reave.]
2. रुप् f. the earth, RV. (Sāy.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (884,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुप् {c4c} P. (रुप्यति) 1 To confound, disturb. --2 Ved. To suffer violent pain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0915-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रुपम्रुप् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: रुप (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | रुप (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रुपम् 📚 ➤ चित्त विकल होना, भ्रान्त होना, घबड़ा जाना
संस्कृत: विमोहने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रुप् 📚(cf. √ लुप्) cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 125) रुप्यति (pf. रुरोप aor. अर…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें