🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:51:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रुषा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रुषा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रुषा

अर्थ: क्रोध, रोष्, गुस्सा

संस्कृत: कोपः

व्युत्पत्ति: रुष् + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रुष् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. रुषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. र्वस् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रय् + क्वसु
  4. र्वस् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रय् + क्वसु
  5. रुषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. रुषा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. रुष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रुष् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारुट् / रुड्रुषौरुषः
द्वितीयारुषम्रुषौरुषः
तृतीयारुषारुड्भ्याम्रुड्भिः
चतुर्थीरुषेरुड्भ्याम्रुड्भ्यः
पञ्चमीरुषःरुड्भ्याम्रुड्भ्यः
षष्ठीरुषःरुषोःरुषाम्
सप्तमीरुषिरुषोःरुट्त्सु / रुट्सु
सम्बोधनहे रुट् / हे रुड्हे रुषौहे रुषः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुष्
रुष्
ruṣ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रुष् (cf. √ रुश्) cl. 1. 4. P. (Dhātup. xvii, 42; xxvi, 120) रोषति or रुष्यति (rarely ˚ते, and रुषति, cf. रुषत्; Gr. also pf. रुरोष; aor. अरुषत् or अरोषीत्; fut. रोषिता, रोष्टा; रोषिष्यति; inf. रोषितुम् or रोष्टुम्; ind.p. रुष्य, MBh.), to hurt, injure, kill (हिंसायाम्), Dhātup.; (cl. 1.) to be hurt or offended by, take offence (acc.), RV. viii, 99, 4; to displease, be disagreeable to (gen.), ib. viii, 4, 8; AitBr. iv, 10 (cf. रुषत् and 1. रुशत्); cl. 4. to be vexed or cross, be angry with (gen.), MBh.; R. &c.: Caus. (or cl. 10. Dhātup. xxxii, 131) रोषयति, ˚ते (aor. अरूरुषत्; Pass. रोष्यते), to vex, annoy, displease, irritate, exasperate, MBh.; Kāv. &c.; to be furious or angry, Divyāv. : Desid. रुरुषिषति, रुरोषिषति Gr.: Intens. रोरुष्यते, रोरोष्टि, ib. [cf. Gk. λύσσα &c.]
2. रुष् f. (nom. रुट्, Siddh.) anger, wrath, rage, fury, passion, MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (885,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुष् {vI.v} {c4c} P. (रुस्यति; rarely रुष्यते; रुषित, रुष्ट) To be angry, to be vexed or annoyed, be offended; ततोऽ रुष्यदनर्दच्च Bk. 17. 40; मा मुहो मा रुषोऽ धुना 15. 16, 9. 20. {vII.v} {c1c} P. (रोषति) 1 To hurt, injure, kill. --2 To vex, annoy. --3 Ved. To be offended. --Caus. To provoke, engage, exasperate.
रुष्, रुषा f. Anger, wrath, rage; निर्बंधसंजातरुषा R. 5. 21; प्रह्नेष्वनिर्बंधरुषो हि संतः 16. 80, 19. 20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0915-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रुषारुष् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रुषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | र्वस् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रय् + क्वसु

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रुषा 📚 ➤ क्रोध, रोष्, गुस्सा
संस्कृत: कोपः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रुष् 📚(cf. √ रुश्) cl. 1. 4. P. (Dhātup. xvii, 42; xxvi, 120) रोषति or रुष्य…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रुष्
क्रोध के नाम (१.७.२७) — कोप, क्रोध, अमर्ष, रोष, प्रतिघ, क्रुध्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रुषा: रुष् + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें