🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:09:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रोधः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रोधः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रोधः

अर्थ: रोकना, पकड़ना, रुकावट डालना

संस्कृत: तीरम् · पर्याय: कूल, तीर, प्रतीर, तट

व्युत्पत्ति: रुध् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रोध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. रोधस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. रोधस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. रोधस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रोध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारोधःरोधौरोधाः
द्वितीयारोधम्रोधौरोधान्
तृतीयारोधेनरोधाभ्याम्रोधैः
चतुर्थीरोधायरोधाभ्याम्रोधेभ्यः
पञ्चमीरोधात् / रोधाद्रोधाभ्याम्रोधेभ्यः
षष्ठीरोधस्यरोधयोःरोधानाम्
सप्तमीरोधेरोधयोःरोधेषु
सम्बोधनहे रोधहे रोधौहे रोधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रोध
रोध
rodha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रोध संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रोका । रुकावट ।
२. किनारा । तट ।
३. बारी । बाड़ा । घेरा ।
४. पर्वत का निम्न भाग या अवसर्पिणी भूमि । गिरिनितब (को॰) ।
५. स्त्री की कटि । श्रोणी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रोध mfn. (ifc.) sprouting, growing &c. (cf. 2. अव-रोध and न्यग्-र्˚)
रोध m. growing, ascending, moving upwards (cf. next).
2. रोध m. (for 1. See above, col. 1) the act of stopping, checking, obstructing, impeding
suppressing, preventing, confining, surrounding, investing, besieging, blockading, MBh.; Kāv. &c.
obstruction of the bowels, costiveness, Car.
attacking, making war upon (gen.), R.
a dam, bank, shore, Rājat.; Suśr. (cf. रोधस्)
an arrow, L.
a partic. hell, VP.
N. of a man g. शिवादि.
रोधः in comp. for रोधस्.
रोध , रोधन. See p. 884, col. 1.
रोध , रोधक &c. See p. 884, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (884,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोधः [रुध्-घञ्] 1 Stopping, arresting, hindering; Śi. 10. 89. --2 Obstruction, stoppage, hindrance, prevention, prohibition, suppression; शापादसि प्रतिहता स्मृतिरोधरूक्षे Ś. 7. 32; उपलरोध Ki. 5. 15; Y. 2. 220. --3 Closing, shutting up, blocking up, blockade, siege; प्रीतिरोधमसहिष्ट सा पुरी R. 11. 52. --4 A dam, bank. --5 Sprouting, growing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0918-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोध पु० रुध--घञ् । १ रोधने २ आवरणे च ३ नदीतीरे भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4814,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोधः, पुं, (रुणद्धि जलमिति । रुध् + पचाद्यच् ।) नदीतीरम् । इत्यमरटीकायां भरतः । १ । १० । ७ ॥ (रुध् + घञ् । रोधनम् । यथा, मार्कण्डेये । १३ । १ । “अहं वैश्यकुले जातो जन्मन्यस्मात्तु सप्तमे । समतीते गवां रोधं निपाने कृतवान् पुरा ॥”)
रोधः, [स्] क्ली, (रुणद्धि वार्य्यादिकमिति । रुध + “सर्व्वधातुभ्योऽसुन् ।” उणा० ४ । १८८ । इति असुन् ।) नदीतीरम् । इत्यमरः । १ । १० । ७ ॥ (यथा, रघुः । ५ । ४२ । “स नर्म्मदारोधसि सीकरार्द्रै- र्मरुद्भिरानर्त्तितनक्तमाले । निवेशयामास विलङ्घिताध्वा क्लान्तं रजोधूसरकेतु सैन्यम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-187-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रोध" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रोधःरोध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: रुध् + घञ्)
अन्य सम्भावना: रोधस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | रोधस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रोधः 📚 ➤ रोकना, पकड़ना, रुकावट डालना
संस्कृत: तीरम् · पर्याय: कूल, तीर, प्रतीर, तट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रोध 📚रोका । रुकावट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रोधः: रुध् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें