🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:04:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रोली

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रः+ली

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रः

अर्थ: शब्द करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच्
  2. रा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच्
  3. रा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रै + अच्
  4. र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाराःरौराः
द्वितीयाराम्रौरः
तृतीयाराराभ्याम्राभिः
चतुर्थीरेराभ्याम्राभ्यः
पञ्चमीरःराभ्याम्राभ्यः
षष्ठीरःरोःराम्
सप्तमीरिरोःरासु
सम्बोधनहे राःहे रौहे राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रै (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरायतिरायतःरायन्ति
मध्यमरायसिरायथःरायथ
उत्तमरायामिरायावःरायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रायति · लिट्: ररौ · लुट्: राता · लृट्: रास्यति · लोट्: रायतात् · लङ्: अरायत् · विधिलिङ्: रायेत् · आशीर्लिङ्: रायात् · लुङ्: अरासीत् · लृङ्: अरास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: राण · ण्वुल्: रायकः · तृच्: राता · यत्: रेयः · तव्य: रातव्यः · अनीयर्: राणीयः · क्त: रातः · क्तवतु: रातवान् · शतृ: रायन् · स्य-शतृ: रास्यन् · क्त्वा: रात्वा · ल्यप्: प्रराय · तुमुन्: रातुम् · णमुल्: रायम् · घञ्: रायः · क्तिन्: राति · क्वसु: ररिवान्

ली

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (only L.; perhaps connected with √ ली) weariness, fatigue

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. लि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. लि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालिःलीलयः
द्वितीयालिम्लीलीन्
तृतीयालिनालिभ्याम्लिभिः
चतुर्थीलयेलिभ्याम्लिभ्यः
पञ्चमीलेःलिभ्याम्लिभ्यः
षष्ठीलेःल्योःलीनाम्
सप्तमीलौल्योःलिषु
सम्बोधनहे लेहे लीहे लयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रा
रा
rā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रा (आ), f. (only L.) amorous play (= विभ्रम)
giving
gold
1. रा or रास् cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 49) राति (Ved. also Ā. राते; Impv. रिरीहि, ररास्व, ररीध्वम्; p. रराण; 3. sg. ररते and रासते; pf. ररिम, ररे; aor. अरास्म Subj. रासत् &c. Pot. रासीय; Class. forms are only pr. राति; fut. राता, BhP.; रास्यति, Vop., and inf. रातवे, BhP.), to grant, give, bestow, impart, yield, surrender, RV.; &c.
2. रा (ifc.) granting, bestowing, BhP.
3. रा f., see 3. रै.
4. रा See under 3. र.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (859,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रा {c2c} P. (राति, रात) To give, grant, bestow; वयं ते अद्य ररिमा हि कामं Rv. 3. 14. 5; स रातु वो दुश्रयवनो भावुकानां परंपरां K. P. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रा दाने ग्रहणे च अदा० पर० सक० अनिट् । राति अरासीत् ।
रा स्त्री रा--सम्प० भावे क्विप् । १ विभ्रमे २ दाने एकाक्षर- कोषः । कर्मणि क्विप् । ३ काञ्चने शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4800,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रा, ल दाने । ग्रहणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदा०-पर०-सक०-अनिट् ।) ल, राति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-109-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रःरा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: रा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच् | रा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रै + अच्
लीलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: लि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | लि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रः 📚 ➤ शब्द करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शब्दे

ली 📚 ➤ (only L.; perhaps connected with √ ली) weariness, fatigue (अंग्रेज़ी कोश)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रा 📚(आ), f. (only L.) amorous play (= विभ्रम)🔵🟣🟢🟤
लि 📚m. (only L.; perhaps connected with √ ली) weariness, fatigue🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
रोलीरः + लीविसर्ग → उ (हशि च) हशि च (६.१.११४)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रः: रै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें