🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:12:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रोहू

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रा+उहू-+ऊ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रा

अर्थ: अदा.पर. राति , रात

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. रा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच्
  3. ऋ (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारारेराः
द्वितीयाराम्रेराः
तृतीयारयाराभ्याम्राभिः
चतुर्थीरायैराभ्याम्राभ्यः
पञ्चमीरायाःराभ्याम्राभ्यः
षष्ठीरायाःरयोःराणाम्
सप्तमीरायाम्रयोःरासु
सम्बोधनहे रेहे रेहे राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ऊ

अर्थ: शिव का नाम, ओम् के तीन अक्षरों में से दूसरा

संस्कृत: शम्भुः

व्युत्पत्ति: अत्+डु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. उ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. उ (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउःऊअवः
द्वितीयाउम्ऊऊन्
तृतीयाउनाउभ्याम्उभिः
चतुर्थीअवेउभ्याम्उभ्यः
पञ्चमीओःउभ्याम्उभ्यः
षष्ठीओःवोःऊनाम्
सप्तमीऔवोःउषु
सम्बोधनहे ओहे ऊहे अवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रा
रा
rā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रा (आ), f. (only L.) amorous play (= विभ्रम)
giving
gold
1. रा or रास् cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 49) राति (Ved. also Ā. राते; Impv. रिरीहि, ररास्व, ररीध्वम्; p. रराण; 3. sg. ररते and रासते; pf. ररिम, ररे; aor. अरास्म Subj. रासत् &c. Pot. रासीय; Class. forms are only pr. राति; fut. राता, BhP.; रास्यति, Vop., and inf. रातवे, BhP.), to grant, give, bestow, impart, yield, surrender, RV.; &c.
2. रा (ifc.) granting, bestowing, BhP.
3. रा f., see 3. रै.
4. रा See under 3. र.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (859,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रा {c2c} P. (राति, रात) To give, grant, bestow; वयं ते अद्य ररिमा हि कामं Rv. 3. 14. 5; स रातु वो दुश्रयवनो भावुकानां परंपरां K. P. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रा दाने ग्रहणे च अदा० पर० सक० अनिट् । राति अरासीत् ।
रा स्त्री रा--सम्प० भावे क्विप् । १ विभ्रमे २ दाने एकाक्षर- कोषः । कर्मणि क्विप् । ३ काञ्चने शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4800,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रा, ल दाने । ग्रहणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदा०-पर०-सक०-अनिट् ।) ल, राति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-109-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रारा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: रै + अच्)
अन्य सम्भावना: रा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच्
उहू-ऊसमास: उहू + उ कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: उ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: उ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | उ (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रा 📚 ➤ अदा.पर. राति , रात

उहूऊ 📚उहू 📚उ ➤ उहू + उ (शिव का नाम, ओम् के तीन अक्षरों में से दूसरा)
संस्कृत: शम्भुः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रा 📚(आ), f. (only L.) amorous play (= विभ्रम)🔵🟣🟢🟤
उहू 📚mfn. (√ वह्), bearing, carrying, RV. iv, 45, 4🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
रोहूरा + उहूगुण आद्गुणः (६.१.८७)
रोहूउहू + ऊदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • उहू-ऊ = उहू + ऊ कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • रा: रै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें