🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:09:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रौच्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रौच्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रौच्यः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (fr. रुच्य = बिल्व) a staff of Bilva wood, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रौच्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रौच्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारौच्यःरौच्यौरौच्याः
द्वितीयारौच्यम्रौच्यौरौच्यान्
तृतीयारौच्येनरौच्याभ्याम्रौच्यैः
चतुर्थीरौच्यायरौच्याभ्याम्रौच्येभ्यः
पञ्चमीरौच्यात् / रौच्याद्रौच्याभ्याम्रौच्येभ्यः
षष्ठीरौच्यस्यरौच्ययोःरौच्यानाम्
सप्तमीरौच्येरौच्ययोःरौच्येषु
सम्बोधनहे रौच्यहे रौच्यौहे रौच्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रौच्य
रौच्य
raucya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रौच्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बिल्वदंड धारण करनेवाला संन्यासी ।
२. एक मनु । तेरहवें मनु का नाम (को॰) ।
३. बेल के पेड़ का पंचांग अर्थात् जड़, डाली, पक्षी, फूल, फल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रौच्य m. (fr. रुच्य = बिल्व) a staff of Bilva wood, L.
an ascetic with a staff of B˚ w˚, W.
(fr. रुचि) N. of the 13th (9th) Manu, Hariv.; Pur.
रौच्य mfn. belonging to Manu Raucya, MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (890,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रौच्यः 1 A staff of Bilva wood. --2 An ascetic with a Bilva staff.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0919-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रौच्य पु० । त्रयोदशे मनुभेदे मत्स्यपु० ९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4816,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रौच्यः, पुं, (रुचेरपत्यमिति । रुचि + ष्यण् ।) मनुविशेषः । यथा, -- “रौच्यादयस्तथान्येऽपि मनवः संप्रकीर्त्तिताः । रुचेः प्रजापतेः पुत्त्रो रौच्यो नाम भविष्यति ॥” इति मात्स्ये ९ अध्यायः ॥ तन्मन्वन्तरे देवादयो यथा, -- “त्रयोदशस्य पर्य्याये ये रौच्यस्य मनोः सुराः । सप्तर्षींश्च नृपांश्चैव वदतो मे निशामय ॥ सुपर्व्वाणः सुरास्तत्र सुकर्म्माणस्तथापरे । सुशर्म्माणस्तथा ह्येते समस्ता मुनिसत्तम ॥ महाबलो महाबीर्य्यस्तेषामिन्द्रो दिवस्पतिः । भविष्यत्यथ सप्तर्षीन् गदतो मे निशामय ॥ धृतिमानव्ययश्चैव तत्त्वदर्त्ती निरुत्सुकः । निर्म्मोहः सुतपाश्चान्यो निष्मकम्पश्च सप्तमः ॥ चित्रसेनो विचित्रश्च नयकृन्निर्भयो दृढः । सुनेत्रः क्षत्त्रबुद्धिश्च सुरतश्चैव तत्सुताः ॥” इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥ अन्यद्विवरणं रुचिशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ विल्व- काष्ठदण्डः । तत्पर्य्यायः । वैल्वः २ । इति हेम- चन्द्रः ॥ (क्ली, रौच्यस्येदमिति । अण् । मन्वन्तर- विशेषः । यथा, मार्कण्डेये । १०० । ३९ । “ज्ञातिश्रेष्ठो गुणैर्युक्तो दक्षसावर्णिके श्रुते । निशातयत्यरिबलं रौच्यं श्रुत्वा नरोत्तमः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-192-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रौच्यःरौच्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रौच्यः 📚 ➤ बिल्वदंड धारण करनेवाला संन्यासी उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (fr. रुच्य = बिल्व) a staff of Bilva wood, L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रौच्य 📚बिल्वदंड धारण करनेवाला संन्यासी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें