🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:28:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लक्ष्म

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लक्ष्म

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लक्ष्म

अर्थ: चिह्न,निशान,निशानि विशेषता

संस्कृत: चिह्नम्, प्रधानम् · पर्याय: कलङ्क, अङ्क, लाञ्छन, चिह्न, लक्षण

व्युत्पत्ति: लक्ष्+मनिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लक्ष्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. लक्ष्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. लक्ष्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लक्ष्मन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालक्ष्मलक्ष्मणीलक्ष्माणि
द्वितीयालक्ष्मलक्ष्मणीलक्ष्माणि
तृतीयालक्ष्मणालक्ष्मभ्याम्लक्ष्मभिः
चतुर्थीलक्ष्मणेलक्ष्मभ्याम्लक्ष्मभ्यः
पञ्चमीलक्ष्मणःलक्ष्मभ्याम्लक्ष्मभ्यः
षष्ठीलक्ष्मणःलक्ष्मणोःलक्ष्मणाम्
सप्तमीलक्ष्मणिलक्ष्मणोःलक्ष्मसु
सम्बोधनहे लक्ष्मन् / हे लक्ष्महे लक्ष्मणीहे लक्ष्माणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लक्ष्मन्
लक्ष्मन्
lakṣman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
चिह्न के नाम (1.3.19) कलंक · अंक · लांछन · चिह्न · लक्षण
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लक्ष्मन् n. a mark, sign, token, characteristic, AV. &c. &c.
a good or lucky mark, excellence, MBh.
a bad mark, stain, blemish, Bālar.
definition (as ‘the marks or characteristics collectively’), Sarvad.
= प्रधान, the chief, principal, L.
a pearl, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (892,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लक्ष्मन् n. [लक्ष्-मनिन्] 1 A mark, sign, token, characteristic; Śi. 11. 30; 8. 41, Ki. 11. 18; 14. 64; R. 19. 30; Ku. 7. 43. --2 A speck, spot; मलिनमपि हिमांशार्लेक्ष्म लक्ष्मीं तनोति Ś. 1. 20; Māl. 9. 25. --3 Definition. --4 The chief, principal (प्रधान). --m. 1 The crane or Sārasa bird. --2 N. of Lakṣmaṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0920-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लक्ष्मन् न० लक्ष--मनिन् । १ चिह्ने २ प्रधाने च अमरः । स्वार्थे अण् पृषो० न वृद्धिः । ३ सारसपक्षिणि पुंस्त्री० हेमच० दशरथपत्न्याः सुमित्रायाः ४ ज्येष्ठात्मजे च पु० । ५ श्वेतकण्ठकार्य्यां हेमच० स्त्री टाप् ६ सारसपक्षिस्त्रियाम् ७ औषधभेदे च स्त्री मेदि० टाप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4819,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लक्ष्मलक्ष्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लक्ष्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | लक्ष्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लक्ष्म 📚 ➤ चिह्न,निशान,निशानि विशेषता
संस्कृत: चिह्नम्, प्रधानम् · पर्याय: कलङ्क, अङ्क, लाञ्छन, चिह्न, लक्षण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लक्ष्मन् 📚n. a mark, sign, token, characteristic, AV. &c. &c🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लक्ष्मन्
चिह्न के नाम (१.३.१९) — कलंक, अंक, लांछन, चिह्न, लक्षण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लक्ष्म: लक्ष्+मनिन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬