🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:58:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लगाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लगाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लगाय

अर्थ: संयोग होना, मिलाप होना, स्पर्श होना, छूना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: सङ्गे

अंग्रेज़ी: to adhere to, to become united, to come in contact, to approach,to touch

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लग (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लग् + अच्
  2. लग (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लग् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — लग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालगःलगौलगाः
द्वितीयालगम्लगौलगान्
तृतीयालगेनलगाभ्याम्लगैः
चतुर्थीलगायलगाभ्याम्लगेभ्यः
पञ्चमीलगात् / लगाद्लगाभ्याम्लगेभ्यः
षष्ठीलगस्यलगयोःलगानाम्
सप्तमीलगेलगयोःलगेषु
सम्बोधनहे लगहे लगौहे लगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — लग् (भ्वादिगण) · अर्थ: संयोग होना, मिलाप होना, स्पर्श होना, छूना (सङ्गे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलगतिलगतःलगन्ति
मध्यमलगसिलगथःलगथ
उत्तमलगामिलगावःलगामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लगति · लिट्: ललाग · लुट्: लगिता · लृट्: लगिष्यति · लोट्: लगतात् · लङ्: अलगत् · विधिलिङ्: लगेत् · आशीर्लिङ्: लग्यात् · लुङ्: अलगीत् · लृङ्: अलगिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लगन · ण्वुल्: लागकः · तृच्: लगिता · ण्यत्: लाग्यः · तव्य: लगितव्यः · अनीयर्: लगनीयः · क्त: लगितः · क्तवतु: लगितवान् · शतृ: लगन् · स्य-शतृ: लगिष्यन् · क्त्वा: लगित्वा · ल्यप्: प्रलग्य · तुमुन्: लगितुम् · णमुल्: लागम् · घञ्: लागः · क्तिन्: लक्ति · क्वसु: लेगिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लग
लग
laga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लग १ क्रि॰ वि॰ [हिं॰ लौं]
१. तक । पर्यंत । ताईं । उ॰— एक मुहूरत लग कर जोरी । नयन मूँदे श्रीपातहि निहोरी ।—रघु- राज (शब्द॰) ।
२. निकट । समीप । नजदीक । पास । उ॰— यहि भाँति दिगीश चले मग में । इस सोर सुन्यो अति ही लग में ।—गुमान (शब्द॰) ।
लग २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ लिग्] लगन । लाग । प्रेम । उ॰— झाँकति है का झरोखा लगी लग लागिबे की इहाँ झेल नहीं फिर ।—पद्माकर (शब्द॰) ।
लग ३ अव्य॰
१. वास्ते । लिये । उ॰— भृगुपति जीति परसु तुम पायो । ता लग हौं लंकेश पठायो । हृदयराम (शब्द॰) ।
२. साथ । संग । उ॰— लगलगो बातनि अलग लग लगी आवै लोगनि की लंग ज्यों लुगाइन की लाग री ।—देव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लग खञ्जीभावे अक० गतौ सक० भ्वा० प० सेट । लङ्गति अलङ्गीत
लग सङ्गे भ्वा० पर० सक० सेट् । लगति एदित् अलगीत् घटा० लगयति । “छायेव तस्या लगति स्म पश्चात्” नैष० ।
लग स्वादे प्रप्तौ च सक० चु० उभ० सेट् । लागयति ते अली लगत् त ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4820,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लग, इ खञ्जे । गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०-खञ्जे अक०-गतौ सक०-सेट् ।) इ, लङ्ग्यते । खञ्जो गतिवैकल्यम् । इति दुर्गा- दासः ॥
लग, क रके । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- पर०-सक०-सेट् ।) क, लागयति । रके स्वादाप्त्योः । रके इति रक क स्वाद आपने । इत्यस्य ञेरनित्यत्वे भावे अलि रूपम् । इति दुर्गादासः ॥
लग, म ए सङ्गे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-अक०-सेट् ।) म, लगयति । ए, अल- गीत् । गलति अधर ओष्ठे । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-200-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लगायलग (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लग् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: लग (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लग् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लगाय 📚 ➤ संयोग होना, मिलाप होना, स्पर्श होना, छूना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: सङ्गे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लग 📚तक । पर्यंत । ताईं🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लगाय: लग् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें