🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:11:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लजीला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लजि+इला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लजि

अर्थ: प्रकट होना, स्पष्ट होना

संस्कृत: प्रकाशने

अंग्रेज़ी: to appear, to be clear

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लज धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लज (चुरादिगण) · अर्थ: प्रकट होना, स्पष्ट होना (प्रकाशने)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअललजतअललजेताम्अललजन्त
मध्यमअललजथाःअललजेथाम्अललजध्वम्
उत्तमअललजेअललजावहिअललजामहि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लजयति · लट् (आत्मने.): लजयते · लिट्: लजयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): लजयाञ्चक्रे · लुट्: लजयिता · लुट् (आत्मने.): लजयिता · लृट्: लजयिष्यति · लृट् (आत्मने.): लजयिष्यते · लोट्: लजयतात् · लोट् (आत्मने.): लजयताम् · लङ्: अलजयत् · लङ् (आत्मने.): अलजयत · विधिलिङ्: लजयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): लजयेत · आशीर्लिङ्: लज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लजयिषीष्ट · लुङ्: अललजत् · लुङ् (आत्मने.): अललजत · लृङ्: अलजयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अलजयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लजन · ण्वुल्: लजकः · तृच्: लजयिता · यत्: लज्यः · तव्य: लजयितव्यः · अनीयर्: लजनीयः · क्त: लजितः · क्तवतु: लजितवान् · शतृ: लजयन् · स्य-शतृ: लजयिष्यन् · शानच्: लजयमानः · क्त्वा: लजयित्वा · ल्यप्: प्रलजय्य · तुमुन्: लजयितुम् · णमुल्: लजम् · क्तिन्: लक्ति · क्वसु: लजयाम्बभूवान्

इला

अर्थ: इल्-अच्,टाप्

संस्कृत: भूमिः, गौः, वचनम् · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

व्युत्पत्ति: इल्-क-टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. इला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. इला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. इला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइलाइलेइलाः
द्वितीयाइलाम्इलेइलाः
तृतीयाइलयाइलाभ्याम्इलाभिः
चतुर्थीइलायैइलाभ्याम्इलाभ्यः
पञ्चमीइलायाःइलाभ्याम्इलाभ्यः
षष्ठीइलायाःइलयोःइलानाम्
सप्तमीइलायाम्इलयोःइलासु
सम्बोधनहे इलेहे इलेहे इलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लज्
लज्
laj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. लज् (cf. √ लज्ज्) cl. 6. Ā. लजते (only 3. pl. pf. लेजिरे, Bhaṭṭ.), to be ashamed, Dhātup. xxviii, 10.
2. लज् (cf. √ 1. लञ्ज्) cl. 1. P. लजति ‘to fry’ or ‘to blame’ (भर्जने v.l. भर्त्सने), Dhātup. vii, 64.
3. लज् (cf. √ 2. लञ्ज्) cl. 10. P. लजयति, to appear (प्रकाशने), Dhātup. xxxv, 66.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (895,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लज् {vI.v} {c6c} A. (लजते) To be ashamed. {vII.v} {c1c} P. (लजति) To blame &c.; see लंज् I. {vIII.v} {c10c} P. (लजयति) 1 To seem, appear, shine. --2 To cover, conceal; (according to some लाजयति also in this sense).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0922-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लजिलज धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
इलाइला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लजि 📚 ➤ प्रकट होना, स्पष्ट होना
संस्कृत: प्रकाशने

इला 📚 ➤ इल्-अच्,टाप्
संस्कृत: भूमिः, गौः, वचनम् · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लज् 📚(cf. √ लज्ज्) cl. 6. Ā. लजते (only 3. pl. pf. लेजिरे, Bhaṭṭ.), to be a…🔵🟣
इला 📚पृथ्वी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
इला
पृथ्वी के और नाम (२.१.४) — विपुला, गह्वरी, धात्री, गो, कुम्भिनी, क्षमा, भूतधात्री, रत्नगर्भा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
लजीलालजि + इलादीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें