🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:38:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लभ्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लभ्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लभ्य

अर्थ: प्राप्त होना, मिलना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

संस्कृत: प्राप्तौ

अंग्रेज़ी: to get,to obtain,to take,to have,to find

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — लभ् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  2. लभ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. लभ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लभ् (भ्वादिगण) · अर्थ: प्राप्त होना, मिलना (प्राप्तौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलभतेलभेतेलभन्ते
मध्यमलभसेलभेथेलभध्वे
उत्तमलभेलभावहेलभामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): लभते · लिट् (आत्मने.): लेभे · लुट् (आत्मने.): लब्धा · लृट् (आत्मने.): लप्स्यते · लोट् (आत्मने.): लभताम् · लङ् (आत्मने.): अलभत · विधिलिङ् (आत्मने.): लभेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लप्सीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अलब्ध · लृङ् (आत्मने.): अलप्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लम्भन · ण्वुल्: लम्भकः · तृच्: लब्धा · यत्: लभ्यः · तव्य: लब्धव्यः · अनीयर्: लम्भनीयः · क्त: लब्धः · क्तवतु: लब्धवान् · शानच्: लभमानः · क्त्वा: लब्ध्वा · ल्यप्: प्रलभ्य · तुमुन्: लब्धुम् · णमुल्: लम्भम् · घञ्: लाभः · क्तिन्: लब्धि · क्वसु: लेभिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लभ्
लभ्
labh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लभ् (cf. √ रभ्) cl. 1. Ā. (Dhātup. xxiii, 6) लभते (ep. also ˚ति and लम्भते; pf. लेभे, ep. also ललाभ; aor. अलब्ध, अलप्सत, Br.; Prec. लप्सीय, Pāṇ. viii, 2, 104, Sch.; fut. लब्धा Gr.; लप्स्यते, ˚ति, Br. &c.; लभिष्यति, Kāv.; inf. लब्धुम्, MBh.; ind.p. लब्ध्वा, AV. &c.; -लभ्य, -लम्भम्, Br. &c.; लाभम्, Pāṇ. vii, 1, 69), to take, seize, catch; catch sight of, meet with, find, Br. &c. &c. (with अन्तरम्, to find an opportunity, make an impression, be effective; with अवकाशम्, to find scope, be appropriate; with कालम्, to find the right time or moment); to gain possession of, obtain, receive, conceive, get, receive (‘from’ abl.; ‘as’ acc.), recover, ib. (with गर्भम्, ‘to conceive an embryo’, ‘become pregnant’; with पदम्, to obtain a footing); to gain the power of (doing anything), succeed in, be permitted or allowed to (inf. or dat., e.g. लभते द्रष्टुम्, or दर्शनाय, ‘he is able or allowed to see’), ChUp.; MBh. &c.; to possess, have, Sāh.; MārkP.; to perceive, know, understand, learn, find out, Kathās.; Kull. : Pass. लभ्यते (ep. also ˚ति; aor. अलाभि or अलम्भि, with prep. only अलम्भि; cf. Pāṇ. vii, 1, 69, Kāś.), to be taken or caught or met with or found or got or obtained, Br. &c. &c.; to be allowed or permitted (inf. sometimes with pass. sense, e.g. नाधर्मो लभ्यते कर्तुम्, ‘injustice ought not to be done’, cf. above), Kathās.; to follow, result, Sāh.; Sarvad.; to be comprehended by (abl.), Bhāṣāp. : Caus. लम्भयति, ˚ते (aor. अललम्भत्), to cause to take or receive or obtain, give, bestow (generally with two acc.; rarely with acc. and instr. = to present with; in Kir. ii, 55 with two acc. and instr.; cf. Vām. v, 2, 10), MBh.; Kāv. &c.; to get, procure (cf. लम्भित); to find out, discover, Mn. viii, 109; to cause to suffer, MW.; Desid. लिप्सते (mc. also ˚ति, TBr. लीप्सते), to wish to seize or take or catch or obtain or receive (with acc. or gen.; ‘from’ abl.), TBr. &c. &c. : Intens. लालभ्यते, लालम्भीति or लालब्धि Gr.
लभ् [Gk. λάϕ-υρον, λαμβ-άνω; Lat. labor; Lith. lábas, lóbis.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (896,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लभ् {c1c} A. (लभते, लेभे, अलब्ध, लप्स्यते, लब्धुं, लब्ध) 1 To get, obtain, gain, acquire; लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन् Bh. 2. 5; चिराय याथार्थ्यमलंभि दिग्गजैः Śi. 1. 64. --2 To have, possess, be in possession of. --3 To take, receive. --4 To catch, take or catch hold of; R. 1. 3. --5 To find, meet with; यत्किंचिल्लभते पथि. --6 To recover, regain. --7 To know, learn, perceive, understand; भ्रमणं… गमनादेब लभ्यते Bhāṣā P. 6; सत्यमलभमानः Kull on Ms. 8. 109. --8 To be able or be permitted (to do a thing) (with inf.); मर्तुमपि न लभ्यते; नाधर्मो-लभ्यते कर्तुं लोके वैद्याधरे. (The senses of लभ् are modified according to the noun with which it is used; i. e. गर्भं लभ् to conceive, [] become pregnant; पदं or आस्पदं लभ् to gain a footing, take a hold on; see under पद; अंतरं लभ् to get a footing, enter into; लेभेंऽतरं चेतसि नोपदेशः R. 6. 66 ‘was not impressed on the mind;’ चेतनां, --संज्ञां, --लभ् to regain one's consciousness; जन्म लभ् to be born; Ki. 5. 43; स्वास्थ्यं लभ् to enjoy ease, be at ease; दर्शनं लभ् to get an audience of &c.). --Caus. (लंभयति-ते) 1 To cause to get or receive, cause to take; Ki. 2. 58. --2 To give, confer or bestow upon; मोदकशरावं माणवकं लंभय V. 3. --3 To cause to suffer. --4 To obtain, receive. --5 To find out, discover. --Desid. (लिप्सते) To1 wish to get, long for; अलब्धं चैव लिप्सेत H. 2. 8. [1] Correction submitted by user chandrasekharanr on 20190706.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0924-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लभ्यअव्यय — लभ् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) 📚
अन्य सम्भावना: लभ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | लभ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लभ्य 📚 ➤ प्राप्त होना, मिलना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
संस्कृत: प्राप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लभ् 📚(cf. √ रभ्) cl. 1. Ā. (Dhātup. xxiii, 6) लभते (ep. also ˚ति and लम्भते…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लभ्य: लभ् + ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें