🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:39:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लहरीला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लहरि+इला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लहरि

अर्थ: लहर, तरंग, बड़ी लहर, झाल

व्युत्पत्ति: लेन इन्द्रेण इव ह्रियते ऊर्ध्वगमनाय ल+हृ+इन्, पक्षे ङीष् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लहरी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लहरी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालहरीलहर्यौलहर्यः
द्वितीयालहरीम्लहर्यौलहरीः
तृतीयालहर्यालहरीभ्याम्लहरीभिः
चतुर्थीलहर्यैलहरीभ्याम्लहरीभ्यः
पञ्चमीलहर्याःलहरीभ्याम्लहरीभ्यः
षष्ठीलहर्याःलहर्योःलहरीणाम्
सप्तमीलहर्याम्लहर्योःलहरीषु
सम्बोधनहे लहरिहे लहर्यौहे लहर्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

इला

अर्थ: इल्-अच्,टाप्

संस्कृत: भूमिः, गौः, वचनम् · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

व्युत्पत्ति: इल्-क-टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. इला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. इला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. इला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइलाइलेइलाः
द्वितीयाइलाम्इलेइलाः
तृतीयाइलयाइलाभ्याम्इलाभिः
चतुर्थीइलायैइलाभ्याम्इलाभ्यः
पञ्चमीइलायाःइलाभ्याम्इलाभ्यः
षष्ठीइलायाःइलयोःइलानाम्
सप्तमीइलायाम्इलयोःइलासु
सम्बोधनहे इलेहे इलेहे इलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लहरी
लहरी
laharī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लहरी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] लहर । तरंग । हिलोर । मौज । उ॰— ऊ/?/, बसुधा में सुधालहरी लला की बरनी, मैन कलावारी कहि प्यारी कब बोलिहै ।—दीनदयाल (शब्द॰) ।
लहरी † २ वि॰ [हिं॰ लहर + ई (प्रत्य॰)] मन की तरंग के अनुसार चलनेवाला । आनंदी । मनमौजी । खुशमिजाज । उ॰— लहरी जवान हैं । कभी तो रात को तीन तीन बजे तक जागते हैं कभी दिन को दो दो पहर तक सोया करते हैं—फिसाना॰, भा॰ ३, पृ॰ ३२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लहरि or लह˚री, f. a large wave, billow, Kāv.; Kathās. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (899,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लहरिः --री f. A wave, a large wave or billow; करेणोत्क्षिप्तास्ते जननि विजयंतां लहरयः G. L. 40; इमां पीयूषलहरीं जगन्नाथेन निर्मितां 53; so आनंद˚, करुणा˚, सुधा˚ &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0926-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लहरि(री) स्त्री लेन--इन्द्रेणेव ह्रियते ऊर्द्ध्वगमनाय हृ--कर्मणि इन् वा ङीष् । महातरङ्गे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4824,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लहरी, स्त्री, महातरङ्गः । तत्पर्य्यायः । उल्लोलः २ कल्लोलः ३ । इति हेम- चन्द्रः शब्दरत्नावली च ॥ (यथा, आर्य्या- सप्तशत्याम् । ६१४ । “सरित इव यस्य गेहे शुष्यन्ति विशाल- गोत्रजा नार्य्यः । क्षारास्वेव स तृप्यति जलनिधिलहरिषु जलद इव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-213-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लहरी" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लहरिलहरी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
इलाइला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लहरि 📚 ➤ लहर, तरंग, बड़ी लहर, झाल

इला 📚 ➤ इल्-अच्,टाप्
संस्कृत: भूमिः, गौः, वचनम् · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लहरी 📚लहर । तरंग । हिलोर । मौज🟠🔵🟣🟢🟤
इला 📚पृथ्वी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
इला
पृथ्वी के और नाम (२.१.४) — विपुला, गह्वरी, धात्री, गो, कुम्भिनी, क्षमा, भूतधात्री, रत्नगर्भा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
लहरीलालहरि + इलादीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लहरि: लेन इन्द्रेण इव ह्रियते ऊर्ध्वगमनाय ल+हृ+इन्, पक्षे ङीष् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें