🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:39:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लाभ्यम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लाभ्यम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लाभ्यम्

अर्थ: प्रेरणा करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: प्रेरणे

अंग्रेज़ी: to inspire

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लाभ्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लाभ + यत्
  2. लाभ्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. लाभ्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — लाभ्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालाभ्यःलाभ्यौलाभ्याः
द्वितीयालाभ्यम्लाभ्यौलाभ्यान्
तृतीयालाभ्येनलाभ्याभ्याम्लाभ्यैः
चतुर्थीलाभ्यायलाभ्याभ्याम्लाभ्येभ्यः
पञ्चमीलाभ्यात् / लाभ्याद्लाभ्याभ्याम्लाभ्येभ्यः
षष्ठीलाभ्यस्यलाभ्ययोःलाभ्यानाम्
सप्तमीलाभ्येलाभ्ययोःलाभ्येषु
सम्बोधनहे लाभ्यहे लाभ्यौहे लाभ्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — लाभ (चुरादिगण) · अर्थ: प्रेरणा करना (प्रेरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलाभयतिलाभयतःलाभयन्ति
मध्यमलाभयसिलाभयथःलाभयथ
उत्तमलाभयामिलाभयावःलाभयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लाभयति · लट् (आत्मने.): लाभयते · लिट्: लाभयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): लाभयाञ्चक्रे · लुट्: लाभयिता · लुट् (आत्मने.): लाभयिता · लृट्: लाभयिष्यति · लृट् (आत्मने.): लाभयिष्यते · लोट्: लाभयतात् · लोट् (आत्मने.): लाभयताम् · लङ्: अलाभयत् · लङ् (आत्मने.): अलाभयत · विधिलिङ्: लाभयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): लाभयेत · आशीर्लिङ्: लाभ्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लाभयिषीष्ट · लुङ्: अललाभत् · लुङ् (आत्मने.): अललाभत · लृङ्: अलाभयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अलाभयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लाभन · ण्वुल्: लाभकः · तृच्: लाभयिता · यत्: लाभ्यः · तव्य: लाभयितव्यः · अनीयर्: लाभनीयः · क्त: लाभितः · क्तवतु: लाभितवान् · शतृ: लाभयन् · स्य-शतृ: लाभयिष्यन् · शानच्: लाभयमानः · क्त्वा: लाभयित्वा · ल्यप्: प्रलाभ्य · तुमुन्: लाभयितुम् · णमुल्: लाभम् · क्तिन्: लाब्धि · क्वसु: लाभयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लाभ्य
लाभ्य
lābhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लाभ्य वि॰ [सं॰] लाभ के योग्य । प्राप्ति के योग्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लाभ्यं, क्ली, (लभ् + ण्यत् ।) लाभः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-215-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लाभ्यम्लाभ्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लाभ + यत् 📚
अन्य सम्भावना: लाभ्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | लाभ्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लाभ्यम् 📚 ➤ प्रेरणा करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: प्रेरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लाभ्य 📚लाभ के योग्य । प्राप्ति के योग्य🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लाभ्यम्: लाभ + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬