🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:23:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लालटेन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ला-+लटेन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लटेन

अर्थ: मूर्ख,बुद्धू

व्युत्पत्ति: लट्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लट (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. लट (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लट् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालटःलटौलटाः
द्वितीयालटम्लटौलटान्
तृतीयालटेनलटाभ्याम्लटैः
चतुर्थीलटायलटाभ्याम्लटेभ्यः
पञ्चमीलटात् / लटाद्लटाभ्याम्लटेभ्यः
षष्ठीलटस्यलटयोःलटानाम्
सप्तमीलटेलटयोःलटेषु
सम्बोधनहे लटहे लटौहे लटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लट
लट
laṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लट १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ लट्वा(=घुँघराले केश)]
१. सिर के बालों का समूह जो नीचे तक लटके । बालों का गिरा हुआ गुच्छा । केशपाश । अलक । केशलता । मुहा॰—लट छिटकाना=सिर के बालों की खोलकर इधर उधर विखराना ।
२. एक में उलझे हुए बालों का गुच्छा । परस्पर चिमटे हुए बाल । मुहा॰—लट पड़ना=बालों का परस्पर उलझ या चिपट जाना ।
३. एक प्रकार का बेंत जो आसाम की ओर बहुत होता है ।
४. एक प्रकार के सूत के से महीन कीड़े जो मनुष्य की आँती में पड़ जाते है और मल के साथ निकलते है । चनूना ।
लट २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ लपट] लपट । लौ । अग्निशिखा । ज्वाला । उ॰—(क) झपटि झपटत लपट, पटकि फूल फूटत, फल चटकि लट लटलि द्रुम नवायो ।—सूर (शव्द॰) । (ख) चट पट वोलहि बाँस वहु सिखि लट लागि अकास ।—गोपाल (शव्द॰) ।
लट २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मूर्ख । बुद्धिहीन ।
२. दोष । गलती । ऐव ।
३. डाकू । बटमार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लट m. (only L.) a thief
one who speaks like a child or like a fool (= प्रमाद-वचन)
a fault defect.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (895,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लटः 1 A fool, blockhead. --2 A fault, defect. --3 A robber. --Comp. --पर्णं large cinnamon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0923-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लट बालभावे अक० उक्तौ द्वि० भ्वा० पर० सेट् । लटति । अलाटीत् अलटीत् ।
लट पु० लट--बा० घञर्थे क । १ प्रमादवचगे २ दोषे च विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4821,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लट, बाल्योक्त्योः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-अक०-सक० च-सेट् ।) बालोऽज्ञः तस्य भावो बाल्यं व्यामोह इति यावत् । लटति लोकः शिशुः स्यात् । किञ्चिद्वदति वेत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
लटः, पुं, (लटति यथेच्छया वदतीति । लट + अच् ।) प्रमादवचनम् । दोषः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-204-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लट" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ला-लटेनसमास: ला + लट तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: लट (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: लट् + अच्)
अन्य सम्भावना: लट (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लट् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लालटेन 📚ला 📚लट ➤ ला (युक्त होना, मिलना (कर्तृवाचक कृदन्त)) + लट (मूर्ख,बुद्धू)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ला 📚वे राजनियम या कानून जो देश या राज्य में शांति या सुव्यवस्था स्थापित कर…🟠🔵🟣🟢🟤
लट 📚सिर के बालों का समूह जो नीचे तक लटके । बालों का गिरा हुआ गुच्छा । केशप…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • लालटेन = ला + लटेन तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • लटेन: लट् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें