🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:02:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लालिमा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लालि+मा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लालि

अर्थ: इच्छा करना, चाहना, रमन करना, रति करना

संस्कृत: ईप्सायाम्

अंग्रेज़ी: to desire,to seek,to play, to enjoy, to delight

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लल् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. लल् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  3. लालिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. लालिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. लालिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. लाली (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लल् (चुरादिगण) · अर्थ: इच्छा करना, चाहना, रमन करना, रति करना (ईप्सायाम्)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअलीललतअलीललेताम्अलीललन्त
मध्यमअलीललथाःअलीललेथाम्अलीललध्वम्
उत्तमअलीललेअलीललावहिअलीललामहि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): लालयते · लिट् (आत्मने.): लालयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): लालयिता · लृट् (आत्मने.): लालयिष्यते · लोट् (आत्मने.): लालयताम् · लङ् (आत्मने.): अलालयत · विधिलिङ् (आत्मने.): लालयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लालयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अलीललत · लृङ् (आत्मने.): अलालयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लालन · ण्वुल्: लालकः · तृच्: लालयिता · यत्: लाल्यः · तव्य: लालयितव्यः · अनीयर्: लालनीयः · क्त: लालितः · क्तवतु: लालितवान् · शानच्: लालयमानः · क्त्वा: लालयित्वा · ल्यप्: प्रलाल्य · तुमुन्: लालयितुम् · णमुल्: लालम् · क्तिन्: लाल्ति · क्वसु: लालयाम्बभूवान्

मा

अर्थ: प्रतिषेधबोधक अव्यय, (नकारात्मक विरलतः) प्रायः लोट् लकार की क्रिया के साथ जुड़ा हुआ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. अस्मद् (त्रि.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. मा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लल्
लल्
lal
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लल् (cf. √ लड्) cl. 1. P. (Dhātup. ix, 77) ललति (mc. also ˚ते), to play, sport, dally, frolic, behave loosely or freely, MBh.; Kāv. &c.; to loll or wag the tongue (see below) : Caus. लालयति, ˚ते (Pass. लाल्यते), to cause to sport or dally, caress, fondle, foster, cherish, ib.; to wave, flourish, Hariv.; to favour, Sāh.; (Ā.) to desire, Dhātup. (cf. under √ लड्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (897,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लल् {vI.v} {c1c} U. (ललति-ते) To play, move about, sport, dally, frolic; पनसफलानीव वानरा ललंति Mk. 8. 8; गजकलभा इव बधुला ललामः 4. 28; ललदजगरघरेकोटराणां Māl. 5. 15. {vII.v} {c10c} U. or Caus. (लालयति-ते, लालित) 1 To cause to sport or play, caress, fondle, coax, dandle; लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः । तस्मात्पुत्रं च शिष्यं च ताडयेन्न तु लालयेत् ॥ Subhāṣ.; Ku. 5. 15. --2 To desire. {vIII.v} {c10c} U. (ललयति-ते) 1 To fondle; Mk. 4. 28. --2 To loll the tongue. --3 To desire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0925-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लालिलल् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: लल् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) | लालिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
माअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लालि 📚 ➤ इच्छा करना, चाहना, रमन करना, रति करना
संस्कृत: ईप्सायाम्

मा 📚 ➤ प्रतिषेधबोधक अव्यय, (नकारात्मक विरलतः) प्रायः लोट् लकार की क्रिया के साथ जुड़ा हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लल् 📚(cf. √ लड्) cl. 1. P. (Dhātup. ix, 77) ललति (mc. also ˚ते), to play, s…🔵🟣
मा 📚लक्ष्मी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें