🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:58:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लावकम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लावकम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लावकम्

अर्थ: काटने वला, खंड-खंड करने वाला

व्युत्पत्ति: लू+ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लावक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. लावक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लू + ण्वुल्
  3. लावक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लू + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लावक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालावकःलावकौलावकाः
द्वितीयालावकम्लावकौलावकान्
तृतीयालावकेनलावकाभ्याम्लावकैः
चतुर्थीलावकायलावकाभ्याम्लावकेभ्यः
पञ्चमीलावकात् / लावकाद्लावकाभ्याम्लावकेभ्यः
षष्ठीलावकस्यलावकयोःलावकानाम्
सप्तमीलावकेलावकयोःलावकेषु
सम्बोधनहे लावकहे लावकौहे लावकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लावक
लावक
lāvaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लावक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लवा पक्षी । उ॰—तीतर लावक पदचर जूया । बरनिन जाइ मनोज वरूथा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. काटने या खंड करनेवाला व्यक्ति (को॰) ।
३. वह जो अवचयन करे । काटकर इकट्ठा करनेवाला । कटैया (को॰) ।
लावक २ संज्ञा पुं॰ [देश॰]
१. चावल की जाड़े की फसल ।
२. चरसा ।
३. मीट खींचने में बैलों के एक बार जाने और आने का काल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लावक लाव, लावक w.r. for लाब, लाबक.
लावक m. a cutter, reaper, Śaṃk.; MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (900,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लावकः 1 A cutter, divider. --2 A reaper, gatherer. --3 A quail; [] योध्यंते लावकाः Mk. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0928-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ला(ब)वकः, पुं, (लाव एव । स्वार्थे कन् ।) लाव- पक्षी । तत्पर्य्यायः । लघुजङ्गलः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (तथास्य मांसगुणाः । “पक्षिणाञ्च महाश्रेष्ठो लावको जाङ्गलात्मकः । मंग्राही दीपनः प्रोक्तः कषायो मधुरो लघुः । तथा विपाके मधुरः सन्निपातेऽतिपूजितः ॥” इति हारीते प्रथमे स्थाने एकादशेऽध्याये ॥ यथा, सुश्रुते । ४ । ३९ । “विरिक्तवान्तैर्हरिणैणलावकाः शशश्च सेव्यः समयूरतित्तिरिः ॥” लुनातीति । लू + ण्वुल् । छेदकः । यथा, मार्क- ण्डेये । ४६ । १६ । “यथा प्रागव्यापकः क्षेत्री पालको लावक- स्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-216-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लावकम्लावक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: लू + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: लावक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लू + ण्वुल् | लावक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लू + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लावकम् 📚 ➤ काटने वला, खंड-खंड करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लावक 📚लवा पक्षी🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लावकम्: लू + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें