🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:53:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लास्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लास्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लास्यः

अर्थ: नट, नर्तक, अभिनेता

संस्कृत: पर्याय: ताण्डव, नटन, नाट्य, नृत्य, नर्तन

व्युत्पत्ति: लस्+ण्यत् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लास्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लास्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालास्यःलास्यौलास्याः
द्वितीयालास्यम्लास्यौलास्यान्
तृतीयालास्येनलास्याभ्याम्लास्यैः
चतुर्थीलास्यायलास्याभ्याम्लास्येभ्यः
पञ्चमीलास्यात् / लास्याद्लास्याभ्याम्लास्येभ्यः
षष्ठीलास्यस्यलास्ययोःलास्यानाम्
सप्तमीलास्येलास्ययोःलास्येषु
सम्बोधनहे लास्यहे लास्यौहे लास्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लास्य
लास्य
lāsya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लास्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नृत्य । नाच ।
२. नाच या नृत्य के दो भेदों में स एक । वह नृत्य जो भाव और ताल आदि के सहित हो, कोमल अंगों के द्वारी हो और । जसके द्वारा श्रृंगार आदि कोमल रसों का उद्दीपन होता हो । विशेष—साधरणतः स्त्रियों का नृत्य ही लास्य कहलाता है । कहते है, शिव और पर्वती ने पहले पहल मिलकर नृत्य किया था । शिव का नृत्य तांडव कहलाया और पार्वती का 'लास्य' । यह लास्य दो प्रकार का कहा गया है—छुरित और यौवत । साहित्यदर्पण में इसके दस अंग बतलाए गए हैं, जिनके नाम इस प्रकार हैं—गेयपद, स्थितपाठ, आसीन, पुष्पगंडिका, प्रच्छेदक, त्रिगूढ़, सैंधबाख्य, द्विगूढ़क, उत्तमीत्तमक और युक्तप्रयुक्त ।
३. नट । अभिनेता । नर्तक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लास्य n. dancing, a dance (esp. accompanied with instrumental music and singing), a dance representing the emotions of love dramatically (this was at one time a principal part of the drama, and as such accord. to Bharata and the Daśa-rūpa consisted of 10 divisions or Aṅgas, viz. गेय-पद, स्थित-पाठ्य, आसीन, पुष्प-गण्डिका, प्रच्छेदक, त्रि-गूढ or त्रि-मूढक, सैन्धव, द्विगूढक or विमूढक, उत्तमोत्तमक, and उक्त-प्रत्युक्त; including also a style of dramatic composition in which there is abrupt transition from Sanskṛt to Prākṛt and from Prākṛt to Sanskṛt; the term लास्य is also applied to the Nāch [Nautch] dance of the Indian dancing girls, consisting chiefly of gesticulation with a shuffling movement of the feet forwards and backwards, as invented by Pārvati and opposed to the boisterous masculine dance called Tāṇḍava practised by Śiva and his followers; cf. IW. 467), MBh.; Kāv. &c.
लास्य m. a dancer, MārkP.
N. of a king, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (899,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लास्यं [लस्-ण्यत्] 1 Dancing; a dance; आस्ये धास्यति कस्य लास्यमधुना… वाचां विपाको मम Bv. 4. 42; R. 16. 14. --2 A dance accompanied with singing and instrumental music. --3 A dance in which the emotions of love are represented by means of various gesticulations and attitudes. --स्यः A dancer, an actor. --स्या A dancing girl.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0928-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लास्य न० लस--ण्यत् । १ नृत्ये अमरः । २ वाद्यनृत्यगीति- त्रिके मेदि० । “स्त्रीनृत्यं लास्यमुच्यते” इत्युक्ते ३ स्त्री- तृत्ये च । स्वार्थे अ । तत्रैव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4826,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लास्यं, क्ली, (लस् + “ॠहलोर्ण्यत् ।” ३ । १ । १२४ । इति ण्यत् ।) नृत्यम् । इत्यमरः ॥ तौर्य्यत्रिकम् । इति मेदिनी ॥ भावाश्रयं नृत्यम् । ताललयाश्रयं नृत्यम् । इति भरतः ॥ “पुंनृत्यं ताण्डवं प्राहुः स्त्रीनृत्यं लास्यमुच्यते ।” इति सङ्गीतनारायणे नारदसंहिता ॥ (यथा, महाभारते । १ । ९८ । १० । “सम्भोगस्नेहचातुर्य्यैर्हावलास्यमनोहरैः । राजानं रमयामास तथा रेमे तथैव सः ॥”)
लास्यः, पुं, (लास्यमस्त्यस्येति । लास्य + अच् ।) नर्त्तकः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-217-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लास्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लास्यःलास्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: लस् + यत्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लास्यः 📚 ➤ नट, नर्तक, अभिनेता
संस्कृत: पर्याय: ताण्डव, नटन, नाट्य, नृत्य, नर्तन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लास्य 📚नृत्य । नाच🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लास्य
नृत्य के नाम (१.७.११) — ताण्डव, नटन, नाट्य, नृत्य, नर्तन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लास्यः: लस् + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें