🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:51:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लुकारी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लुक्+आरि+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लुक्

अर्थ: पाणिनि द्वारा प्रयुक्त पारिभाषिक शब्द जो प्रत्ययओं का लोप करने के लिए काम में आता है

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. लुच् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. लुच् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

आरि

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ॠ धातु (क्र्यादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  2. ऋ धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  3. ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ॠ (क्र्यादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआरीत् / आरीद्आरिष्टाम्आरिषुः
मध्यमआरीःआरिष्टम्आरिष्ट
उत्तमआरिषम्आरिष्वआरिष्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऋणाति · लिट्: अराञ्चकार · लुट्: अरिता · लृट्: अरिष्यति · लोट्: ऋणातु · लङ्: आर्णात् · विधिलिङ्: ऋणीयात् · आशीर्लिङ्: ईर्यात् · लुङ्: आरीत् · लृङ्: आरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अरण · ण्वुल्: आरकः · तृच्: अरीता · ण्यत्: आर्यः · तव्य: अरीतव्यः · अनीयर्: अरणीयः · क्त: ईर्णः · क्तवतु: ईर्णवान् · शतृ: ऋणन् · स्य-शतृ: अरीष्यन् · क्त्वा: ईर्त्वा · ल्यप्: प्रेर्य · तुमुन्: अरीतुम् · णमुल्: आरम् · क्तिन्: ईर्णि · क्वसु: अराम्बभूवान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लुक्
लुक्
luk
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. लुक् (only लुकिष्यसि and लुकित), prob. invented to explain the following word.
2. लुक् (prob. fr. √ लुञ्च्), and gram. term to express ‘the dropping out’ or ‘disappearance’ of Pratyayas or affixes (the symbols लुक्, लुप्, and श्लु are distinguished from लोप, q.v., and are called लुमत्, as containing the syllable लु).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (903,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लुक् ind. A technical term used by Pāṇini to express the dropping or disappearance of affixes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0930-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लुक्, [च्] पुं, लोपः । यथा । स्यमोर्लुक् क्लीवात् परयोः स्यमोर्लुक् स्यात् । इति मुग्धबोध- व्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-225-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लुक्अव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: लुच् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
आरिॠ धातु (क्र्यादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे 📚
अन्य सम्भावना: ऋ धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे | ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लुक् 📚 ➤ पाणिनि द्वारा प्रयुक्त पारिभाषिक शब्द जो प्रत्ययओं का लोप करने के लिए काम में आता है

आरि 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लुक् 📚(only लुकिष्यसि and लुकित), prob. invented to explain the following wo…🔵🟣🟤
आरि 📚पु संज्ञा स्त्री॰ हठ । टेक । जिद🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
लुकारीलुक् + आरिहल्-अच् संयोग —
लुकारीआरि + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें