🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:45:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लुकेठा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लुक्+एठा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लुक्

अर्थ: पाणिनि द्वारा प्रयुक्त पारिभाषिक शब्द जो प्रत्ययओं का लोप करने के लिए काम में आता है

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. लुच् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. लुच् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

एठा

अर्थ: रोकना, निष्ठुर होना, क्रूर होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: विबाधायाम्

अंग्रेज़ी: to hinder, to be wicked, to be cruel

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. एठा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: एठ् + अच्
  2. एठा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: एठ् + अच्
  3. एठा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: एठ् + अच्
  4. एठ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: एठ् + घञ्
  5. एठा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: एठ् + अच्
  6. एठ (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: एठ् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — एठा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएठाएठेएठाः
द्वितीयाएठाम्एठेएठाः
तृतीयाएठयाएठाभ्याम्एठाभिः
चतुर्थीएठायैएठाभ्याम्एठाभ्यः
पञ्चमीएठायाःएठाभ्याम्एठाभ्यः
षष्ठीएठायाःएठयोःएठानाम्
सप्तमीएठायाम्एठयोःएठासु
सम्बोधनहे एठेहे एठेहे एठाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — एठ् (भ्वादिगण) · अर्थ: रोकना, निष्ठुर होना, क्रूर होना (विबाधायाम्)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमएठतेएठेतेएठन्ते
मध्यमएठसेएठेथेएठध्वे
उत्तमएठेएठावहेएठामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): एठते · लिट् (आत्मने.): एठाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): एठिता · लृट् (आत्मने.): एठिष्यते · लोट् (आत्मने.): एठताम् · लङ् (आत्मने.): ऐठत · विधिलिङ् (आत्मने.): एठेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): एठिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): ऐठिष्ट · लृङ् (आत्मने.): ऐठिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: एठन · ण्वुल्: एठकः · तृच्: एठिता · ण्यत्: एठ्यः · तव्य: एठितव्यः · अनीयर्: एठनीयः · क्त: एठितः · क्तवतु: एठितवान् · शानच्: एठमानः · क्त्वा: एठित्वा · ल्यप्: प्रेठ्य · तुमुन्: एठितुम् · णमुल्: एठम् · घञ्: एठः · क्तिन्: एट्टि · क्वसु: एठाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लुक्
लुक्
luk
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. लुक् (only लुकिष्यसि and लुकित), prob. invented to explain the following word.
2. लुक् (prob. fr. √ लुञ्च्), and gram. term to express ‘the dropping out’ or ‘disappearance’ of Pratyayas or affixes (the symbols लुक्, लुप्, and श्लु are distinguished from लोप, q.v., and are called लुमत्, as containing the syllable लु).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (903,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लुक् ind. A technical term used by Pāṇini to express the dropping or disappearance of affixes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0930-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लुक्, [च्] पुं, लोपः । यथा । स्यमोर्लुक् क्लीवात् परयोः स्यमोर्लुक् स्यात् । इति मुग्धबोध- व्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-225-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लुक्अव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: लुच् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
एठाएठा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: एठ् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: एठा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: एठ् + अच् | एठा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: एठ् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लुक् 📚 ➤ पाणिनि द्वारा प्रयुक्त पारिभाषिक शब्द जो प्रत्ययओं का लोप करने के लिए काम में आता है

एठा 📚 ➤ रोकना, निष्ठुर होना, क्रूर होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: विबाधायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लुक् 📚(only लुकिष्यसि and लुकित), prob. invented to explain the following wo…🔵🟣🟤
एठा 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
लुकेठालुक् + एठाहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • एठा: एठ् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬