🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:43:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लूरना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लूः+अना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लूः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: लुनाति सः

अंग्रेज़ी: One who cuts (grass etc)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लू (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. लू (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

अना

अर्थ: गाड़ी

संस्कृत: पर्याय: शकट

व्युत्पत्ति: अन्+असुन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अव्ययम्
  3. अना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अन् + अच्
  4. अनास् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. अनास् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. अना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अन् + अच्
  7. अना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अन् + अच्
  8. अन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनस् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनाःअनसौअनसः
द्वितीयाअनसम्अनसौअनसः
तृतीयाअनसाअनोभ्याम्अनोभिः
चतुर्थीअनसेअनोभ्याम्अनोभ्यः
पञ्चमीअनसःअनोभ्याम्अनोभ्यः
षष्ठीअनसःअनसोःअनसाम्
सप्तमीअनसिअनसोःअनस्सु / अनःसु
सम्बोधनहे अनःहे अनसौहे अनसः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लू
लू
lū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लू संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ लुक(=जलना); हिं॰ लौ(=लपट)] गरमी के दिनों की तपी हुई हवा । गरम हवा का लपट या झोंका । तप्त वायु । क्रि॰ प्र॰—चलना ।—बहना । मुहा॰—लू मारना या लगना=शरीर में तपी हवा लगने से ज्वर आदि उत्पन्न होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. लू cl. 9. P. Ā. (Dhātup. xxxi, 13) लुनाति, लुनीते (Ved. also लुनोति pf. लुलाव, Kathās.; 2. sg. लुलविथ, Pāṇ. vi, 1, 196, Sch.; 2. pl. लुलुविध्वे or ˚विढ्वे, ib. viii, 3, 79, Sch.; aor. अलावीत्, अलविष्ट Gr.; fut. लविता, लविष्यति, ˚ते, ib.; inf. लवितुम्, ib.; ind.p. लूत्वा, ib.; -लावम्, Kāv.), to cut, sever, divide, pluck, reap, gather, TBr. &c. &c.; to cut off, destroy, annihilate, Kāv.; Rājat. : Pass. लूयते (aor. अलावि), to be cut Gr.: Caus. लावयति (aor. अलीलवत्, ˚वत), to cause to cut Gr.: Desid. of Caus. लिलावयिषति, ib. : Desid. लुलूषति, ˚ते, ib. : Intens. लोलूयते, लोलोति, ib. : Desid. of Intens. लोलूयिषते (ind.p. ˚यम्), ib.
लू [cf. Gk. λύω; Lat. so-luo, solvo; Goth. fra-liusan; Germ. vir-lisosan, ver-lieren; Angl.Sax. for-leósan; Eng. lose.]
2. लू mfn. cutting, dividing &c., Pāṇ. vi, 4, 83, Sch. (cf. एक-लू).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (905,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लू {c9c} U. (लुनाति, लुनीते, लून; caus. लावयति-ते; desid., लुलूषति-ते) 1 To cut, lop, clip, sever, divide, pluck, reap, gather (flowers &c.); शरासनज्यामलुनाद् बिडौजसः R. 3. 59; 7. 45, 12. 43; पुरीमवस्कंद लुनीहि नंदनं Śi. 1. 51; क्रीडंति काकैरिव लूतपक्षैः Pt. 1. 187; Ku. 3. 61; Bk. 9. 89. --2 To cut off, destroy completely, annihilate; लोकानलावीद्वीजितांश्च तस्य Bk. 2. 53. --WITH आ to pluck (gently); Ku. 2. 41. --विप्र to cut, lop or pluck off; U. 3. 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0931-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लू छेदने क्र्या० प्वा० उभ० सक० सेट् । लुनाति लुनीते अलावीत् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4829,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लू, ञ गि छिदि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्या०- उभ०-सक०-अनिट् ।) ञ गि, लूनाति लूनीते । लूनः लूनिः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-226-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लू" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लूःलू (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लू (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
अनाअनस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम् | अना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लूः 📚 ➤ गरमी के दिनों की तपी हुई हवा । गरम हवा का लपट या झोंका । तप्त वायु । क… उमा-कोश
संस्कृत: लुनाति सः

अना 📚 ➤ गाड़ी
संस्कृत: पर्याय: शकट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लू 📚गरमी के दिनों की तपी हुई हवा । गरम हवा का लपट या झोंका । तप्त वायु । क…🟠🔵🟣🟢🟤
अनस् 📚n. (√ अन्, Uṇ.), a cart, RV. &c🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अनस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
लूरनालूः + अनाविसर्ग → र् ससजुषो रुः (८.२.६६)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अना: अन्+असुन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें