🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:02:03 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लेपि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लेपि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लेपि

अर्थ: लीपना, पोतना, विलेपन करना

संस्कृत: उपदेहे

अंग्रेज़ी: to anoint,to besmear,to cover,to spread over,to stain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लिप् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. लेप् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  3. लेपिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. लेपिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. लेपिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लिप् (तुदादिगण) · अर्थ: लीपना, पोतना, विलेपन करना (उपदेहे)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअलिपत / अलिप्तअलिपेताम् / अलिप्साताम्अलिपन्त / अलिप्सत
मध्यमअलिपथाः / अलिप्थाःअलिपेथाम् / अलिप्साथाम्अलिपध्वम् / अलिब्ध्वम्
उत्तमअलिपे / अलिप्सिअलिपावहि / अलिप्स्वहिअलिपामहि / अलिप्स्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लिम्पति · लट् (आत्मने.): लिम्पते · लिट्: लिलेप · लिट् (आत्मने.): लिलिपे · लुट्: लेप्ता · लुट् (आत्मने.): लेप्ता · लृट्: लेप्स्यति · लृट् (आत्मने.): लेप्स्यते · लोट्: लिम्पतात् · लोट् (आत्मने.): लिम्पताम् · लङ्: अलिम्पत् · लङ् (आत्मने.): अलिम्पत · विधिलिङ्: लिम्पेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): लिम्पेत · आशीर्लिङ्: लिप्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लिप्सीष्ट · लुङ्: अलिपत् · लुङ् (आत्मने.): अलिपत · लृङ्: अलेप्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अलेप्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लेपन · ण्वुल्: लेपकः · तृच्: लेप्ता · ण्यत्: लेप्यः · तव्य: लेप्तव्यः · अनीयर्: लेपनीयः · क्त: लिप्तः · क्तवतु: लिप्तवान् · शतृ: लिम्पन् · स्य-शतृ: लेप्स्यन् · शानच्: लिम्पमानः · क्त्वा: लिप्त्वा · ल्यप्: प्रलिप्य · तुमुन्: लेप्तुम् · णमुल्: लेपम् · घञ्: लेपः · क्तिन्: लिप्ति · क्वसु: लिलिप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लिप्
लिप्
lip
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लिप् (cf. √ रिप्) cl. 6. 1.P. Ā. (Dhātup. xxviii, 139) लिम्पति, ˚ते (pf. लिलेप, Br. &c.; aor. अलिपत्, Kathās.; अलिपत, अलिप्त Gr.; -अलिप्सत, RV.; fut. लेप्ता, लेप्स्यति, ˚ते Gr.; inf. लेप्तुम्, ib.; ind.p. -लिप्य, Br. &c.), to smear, besmear, anoint with (instr.), stain, soil, taint, pollute, defile, TBr. &c. &c.; to inflame, kindle, burn, Bhaṭṭ. : Pass. लिप्यते (ep. also ˚ति; aor. अलेपि), to be smeared &c.; to be attached to (loc.), stick, adhere, ĪśUp. :; Caus. लेपयति (aor. अलीलिपत्), to cause to smear &c.; to smear or anoint anything (acc.) with (instr.) or on (loc.), Hcat.; Suśr.; to cover, R.; to cast blame on any one, Sāy.; (लिम्पयति), to smear anything (acc.) with (instr.) : Desid. लिलिप्सति, ˚ते Gr.: Intens. लेलिप्यते, लेलेप्ति, ib.
लिप् [cf. Gk. ἀ-λείϕω, λιπαρός, Lat. lippus; Lith. lìpti; Goth. bileiban; Germ. bilîban, blîben, bleiben, leben, Leib; Angl.Sax. libban; Eng. to live, life.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (902,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लिप् {c6c} U. (लिंपति-ते, लिप्त) 1 To annoint, smear, besmear; लिंपतीव तमोंगानि Mk. 1. 34. --2 To cover, overspread; Śi. 3. 48. --3 To stain, pollute, defile, taint, contaminate; यः करोति स लिप्यते Pt. 4. 64; न मां कर्माणि लिंपंति Bg. 4. 14, 18. 17; Ms. 10. 106. --4 To inflame, kindle; तस्यालिपत शोकाग्निः स्वांतं काष्ठमिव ज्वलन् Bk. 6. 22.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0929-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लेपिलिप् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: लेप् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) | लेपिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लेपि 📚 ➤ लीपना, पोतना, विलेपन करना
संस्कृत: उपदेहे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लिप् 📚(cf. √ रिप्) cl. 6. 1.P. Ā. (Dhātup. xxviii, 139) लिम्पति, ˚ते (pf. ल…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें