🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:59:26 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लेरुवा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लेः+उवा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लेः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (only L.; perhaps connected with √ ली) weariness, fatigue

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लि (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  2. लि (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालिःलीलयः
द्वितीयालिम्लीलीन्
तृतीयालिनालिभ्याम्लिभिः
चतुर्थीलयेलिभ्याम्लिभ्यः
पञ्चमीलेःलिभ्याम्लिभ्यः
षष्ठीलेःल्योःलीनाम्
सप्तमीलौल्योःलिषु
सम्बोधनहे लेहे लीहे लयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

उवा

अर्थ: सुखना, सुखाना, शुष्क होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शोषणे · पर्याय: उपमा, उपमान

अंग्रेज़ी: to dry,to wither

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + वै + अच्
  2. वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + वै + अच्
  3. वा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + वै + अच्
  4. वा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + वै + अच्
  5. वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + वै + अच्
  6. वा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + वै + अच्
  7. वा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + वै + अच्
  8. वा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: उत् + वै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाःवौवाः
द्वितीयावाम्वौवः
तृतीयावावाभ्याम्वाभिः
चतुर्थीवेवाभ्याम्वाभ्यः
पञ्चमीवःवाभ्याम्वाभ्यः
षष्ठीवःवोःवाम्
सप्तमीविवोःवासु
सम्बोधनहे वाःहे वौहे वाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वै (भ्वादिगण) · अर्थ: सुखना, सुखाना, शुष्क होना (शोषणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवायतिवायतःवायन्ति
मध्यमवायसिवायथःवायथ
उत्तमवायामिवायावःवायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वायति · लिट्: ववौ · लुट्: वाता · लृट्: वास्यति · लोट्: वायतात् · लङ्: अवायत् · विधिलिङ्: वायेत् · आशीर्लिङ्: वायात् · लुङ्: अवासीत् · लृङ्: अवास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वान · ण्वुल्: वायकः · तृच्: वाता · यत्: वेयः · तव्य: वातव्यः · अनीयर्: वानीयः · क्त: वानः · क्तवतु: वानवान् · शतृ: वायन् · स्य-शतृ: वास्यन् · क्त्वा: वात्वा · ल्यप्: प्रवाय · तुमुन्: वातुम् · णमुल्: वायम् · घञ्: वायः · क्तिन्: वाति · क्वसु: वविवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लि
लि
li
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लि m. (only L.; perhaps connected with √ ली) weariness, fatigue
loss, destruction
end, term
equality, sameness
a bracelet
(in gram.) abbreviated form of, लिङ्ग (see लि-धु).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (901,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लिः 1 Fatigue. --2 Destruction. loss. --3 End. --4 Equality. --5 A bracelet.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0928-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लेःलि (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लि (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
उवावा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + वै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + वै + अच् | वा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + वै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लेः 📚 ➤ (only L.; perhaps connected with √ ली) weariness, fatigue (अंग्रेज़ी कोश)

उवा 📚 ➤ सुखना, सुखाना, शुष्क होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शोषणे · पर्याय: उपमा, उपमान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लि 📚m. (only L.; perhaps connected with √ ली) weariness, fatigue🔵🟣
वा 📚विकल्प या संदेहवाचक शब्द । या । अथवा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वा
समानता (३.४.९) — यथा, इव, एवम्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
लेरुवालेः + उवाविसर्ग → र् ससजुषो रुः (८.२.६६)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उवा: उत् + वै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें