🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:31:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लेश्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लेश्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लेश्य

अर्थ: कम करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: अल्पीभावे

अंग्रेज़ी: to decrease,to reduce

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — लिश् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. लेश्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. लेश्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लिश् (दिवादिगण) · अर्थ: कम करना (अल्पीभावे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलिश्यतेलिश्येतेलिश्यन्ते
मध्यमलिश्यसेलिश्येथेलिश्यध्वे
उत्तमलिश्येलिश्यावहेलिश्यामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): लिश्यते · लिट् (आत्मने.): लिलिशे · लुट् (आत्मने.): लेष्टा · लृट् (आत्मने.): लेक्ष्यते · लोट् (आत्मने.): लिश्यताम् · लङ् (आत्मने.): अलिश्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): लिश्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लिक्षीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अलिक्षत · लृङ् (आत्मने.): अलेक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लेशन · ण्वुल्: लेशकः · तृच्: लेष्टा · ण्यत्: लेश्यः · तव्य: लेष्टव्यः · अनीयर्: लेशनीयः · क्त: लिष्टः · क्तवतु: लिष्टवान् · शानच्: लिश्यमानः · क्त्वा: लिष्ट्वा · ल्यप्: प्रलिश्य · तुमुन्: लेष्टुम् · णमुल्: लेशम् · घञ्: लेशः · क्तिन्: लिष्टि · क्वसु: लिलिश्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लिश्
लिश्
liś
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. लिश् (later form of √ रिश्, in आ-√ लिश्, वि-√ लिश्); cl. 4. Ā. लिश्यते (pf. लिलिशे &c.), to be or become small, lessen, Dhātup. xxvi, 70; cl. 6. P. लिशति (pf. लिलेश &c.). to go, move, ib. xxviii, 127 : Caus. लेशयति (aor. अलीलिशत्) Gr.: Desid. लिलिक्षते, ib. : Intens., लेलिश्यते, लेलेष्टि.
2. लिश् mfn. (nom. लिट्), Pāṇ. viii, 2, 36, Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (903,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लिश् {vI.v} {c6c} P. (लिशति) 1 To go, move. --2 To hurt; see रिश्. {vII.v} {c4c} U. (लिश्यति-ते) To become small, be decreased.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0930-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लेश्यअव्यय — लिश् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: लेश्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | लेश्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लेश्य 📚 ➤ कम करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: अल्पीभावे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लिश् 📚(later form of √ रिश्, in आ-√ लिश्, वि-√ लिश्); cl. 4. Ā. लिश्यते (pf.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लेश्य: लिश् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें