🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:52:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लोचः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लोचः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लोचः

अर्थ: बोलना

संस्कृत: भाषायाम्

अंग्रेज़ी: to speak, to talk

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लोच् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. लोच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लोच् (चुरादिगण) · अर्थ: बोलना (भाषायाम्)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअलोचत् / अलोचद् / अलोचयत् / अलोचयद्अलोचताम् / अलोचयताम्अलोचन् / अलोचयन्
मध्यमअलोचः / अलोचयःअलोचतम् / अलोचयतम्अलोचत / अलोचयत
उत्तमअलोचम् / अलोचयम्अलोचयाव / अलोचावअलोचयाम / अलोचाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लोचति · लट् (आत्मने.): लोचयते · लिट्: लुलोच · लिट् (आत्मने.): लोचयाञ्चक्रे · लुट्: लोचयिता · लुट् (आत्मने.): लोचयिता · लृट्: लोचयिष्यति · लृट् (आत्मने.): लोचयिष्यते · लोट्: लोचतात् · लोट् (आत्मने.): लोचयताम् · लङ्: अलोचत् · लङ् (आत्मने.): अलोचयत · विधिलिङ्: लोचयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): लोचयेत · आशीर्लिङ्: लोच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लोचयिषीष्ट · लुङ्: अलुलोचत् · लुङ् (आत्मने.): अलुलोचत · लृङ्: अलोचयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अलोचयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लोचन · ण्वुल्: लोचकः · तृच्: लोचिता · यत्: लोच्यः · ण्यत्: लोच्यः · तव्य: लोचितव्यः · अनीयर्: लोचनीयः · क्त: लोचितः · क्तवतु: लोचितवान् · शतृ: लोचन् · स्य-शतृ: लोचिष्यन् · शानच्: लोचयमानः · क्त्वा: लोचित्वा · ल्यप्: प्रलोच्य · तुमुन्: लोचितुम् · णमुल्: लोचम् · घञ्: लोकः · क्तिन्: लोक्ति · क्वसु: लुलोच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लोच्
लोच्
loc
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोच् (connected with √ रुच् and √ लोक्) cl. 1. Ā. (Dhātup. vi, 3) लोचते (pf. लुलोचे; fut. लोचिता &c. Gr.), to see, behold, perceive (see आ- and निर्-√ लोच्) : Caus. or cl. 10. P. लोचयति (aor. अलुलोचत्), to speak; to shine (भाषार्थे, or भासार्थे), Dhātup. xxxiii, 104 : Desid. लुलोचिषते Gr.: Intens. लोलोच्यते, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (907,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोच् {vI.v} {c1c} A. (लोचते) To see, view, perceive, observe. {vII.v} {c10c} U. or Caus. (लोचयति-ते) To cause to see. {vIII.v} {c10c} U. (लोचयति-ते) 1 To speak. --2 To shine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0934-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लोचःलोच् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: लोच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लोचः 📚 ➤ बोलना
संस्कृत: भाषायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लोच् 📚(connected with √ रुच् and √ लोक्) cl. 1. Ā. (Dhātup. vi, 3) लोचते (pf…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें