🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:43:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लोट्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लोट्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लोट्य

अर्थ: विलोडना, कांपना, हिलना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: विलोडने

अंग्रेज़ी: to churn,to agitate,to shake, to move

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — लुट् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. अव्यय — लुट् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. लोट्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लुट् + ण्यत्
  4. लोट्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लुट् + ण्यत्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लुट् (दिवादिगण) · अर्थ: विलोडना, कांपना, हिलना (विलोडने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलुट्यतिलुट्यतःलुट्यन्ति
मध्यमलुट्यसिलुट्यथःलुट्यथ
उत्तमलुट्यामिलुट्यावःलुट्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लुट्यति · लिट्: लुलोट · लुट्: लोटिता · लृट्: लोटिष्यति · लोट्: लुट्यतात् · लङ्: अलुट्यत् · विधिलिङ्: लुट्येत् · आशीर्लिङ्: लुट्यात् · लुङ्: अलुटत् · लृङ्: अलोटिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लोटन · ण्वुल्: लोटकः · तृच्: लोटिता · ण्यत्: लोट्यः · तव्य: लोटितव्यः · अनीयर्: लोटनीयः · क्त: लुटितः · क्तवतु: लुटितवान् · शतृ: लुट्यन् · स्य-शतृ: लोटिष्यन् · क्त्वा: लुटित्वा · ल्यप्: प्रलुट्य · तुमुन्: लोटितुम् · णमुल्: लोटम् · घञ्: लोटः · क्तिन्: लुट्टि · क्वसु: लुलुट्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लुट्
लुट्
luṭ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. लुट् (cf. √ रुत् and 1. लुठ्) cl. 1. Ā. लोटते, to resist; to suffer pain; to shine, Dhātup. xviii, 8; cl. 10. P. लोटयति, to speak; to shine, xxxiii, 81.
2. लुट् (connected with √ 2. लुठ्) cl. 1. 4. P. लोटति, लुट्यति (only p. लुट्यत्, rolling, in Bhaṭṭ.; Gr. also pf. लुलोट &c.), to roll, roll about, wallow, Dhātup. ix, 27; xxvi, 113; cl. 1. Ā. लोटते, to go, Naigh. ii, 14: Caus. or cl. 10. P. लोटयति See under √ 1. लुट्.
3. लुट् (in gram.) N. of the terminations of the First Future or N. of that Tense itself.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (904,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लुट् {vI.v} {c1c} A. (लोटते) 1 To resist, repel, oppose. --2 To shine. --3 To suffer pain. {vII.v} {c10c} U. (लोटयति-ते) 1 To speak. --2 To shine. {vIII.v} {1} {c4c} P. (लोटति, लुट्यति) 1 To roll, wallow on the ground; cf. लुठ्. --2 To take away, rob, plunder (perhaps for लुंठ् or लुंट्).
लुट् A technical term used by Pāṇini to denote the First or Periphrastic Future or its terminations.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0930-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लोट्यअव्यय — लुट् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — लुट् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | लोट्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लुट् + ण्यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लोट्य 📚 ➤ विलोडना, कांपना, हिलना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: विलोडने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लुट् 📚(cf. √ रुत् and 1. लुठ्) cl. 1. Ā. लोटते, to resist; to suffer pain; t…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लोट्य: लुट् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें