🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:03:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वंगः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वंगः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वंगः

अर्थ: (समतट) पूर्वी बंगाल का एक नाम(उतरी बंगाल या गौड देश से बिल्कुल भिन्न है) इसमें बंगाल का समुद्रतट भी सम्मिलित है। ऐसा प्रतीत होता है कि किसी समय तिप्पड़ा और गैरो पहाड़ भी इसमें सम्मिलित थे।

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वंग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वंग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावंगःवंगौवंगाः
द्वितीयावंगम्वंगौवंगान्
तृतीयावंगेनवंगाभ्याम्वंगैः
चतुर्थीवंगायवंगाभ्याम्वंगेभ्यः
पञ्चमीवंगात् / वंगाद्वंगाभ्याम्वंगेभ्यः
षष्ठीवंगस्यवंगयोःवंगानाम्
सप्तमीवंगेवंगयोःवंगेषु
सम्बोधनहे वंगहे वंगौहे वंगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वंग
वंग
vaṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
राँगे के और नाम (2.9.106) रंग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वंग संज्ञा पुं॰ [सं॰ बङ्ग]
१. मगध या बिहार के पूर्व पड़नेवाला प्रदेश । बंगाल । विशेष—ऋग्वेद में सबसे पूर्व पड़नेवाले जिस प्रदेश का उल्लेख है, वह 'कीकट' (मगध) है । अथर्व संहिता में 'अंग' देश का भी नाम मिलता है । संहिताओं में 'वंग' नाम नहीं मिलता । ऐतरेय आरणयक में ही सबसे पहले वंह देश की चर्चा आई है; और वहाँ के निवासियों की दुर्बलता और दुराहार आदि का उल्लेख पया जाता है । बात यह है कि संहिता काल में कीकट और वंग देश में अनार्यों का ही निवास था । आर्य लोग वहाँ तक न पहुँचे थे । बौधायन धर्मसूत्र में लिखा है कि वंग, कर्लिग, पुंड्र आदि देशों में जानेवाले को लौटने पर पुनस्तोम यज्ञ करना चाहिए । मनुस्मृति में तीर्थयात्रा के लिये जाने की आज्ञा है । इससे जान पड़ता है कि उस समय आर्य वहाँ बस गए थे । शतपथ ब्राह्म ण के समय में मिथिसा में विदेह वंश प्रतिष्ठित था । रामायण में प्राग् ज्योतिःपुर (रंगपुर से लेकर आसाम तक प्रागज्योतिष प्रदेश कहलाता था) की स्थापना का उल्लेख है । महाभारत (आदिपर्व) में लिखा है कि क्षत्रिय राजा बलि को कोई संतति न हुई । तब उन्होंने अंघे दी्र्घतमा ऋषि द्वारा अपनी रानी के गर्भ से पाँच पुत्र उत्पन्न कराए, जिनके नाम हुए- अंग, वंग, कलिंग, पुंड्र और सुह्म । इन्हीं के नाम पर देशों के नाम पड़े ।
२. राँगा नाम की धातु ।
३. राँगे का भस्म ।
४. कपास ।
५. बैगन । भंटा ।
६. ऱाजा बलि का पुत्र । एक चंद्रवंशी राजा (को॰) ।
७. एक धातु । सीसा । सीसक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वङ्ग m. Bengal proper or the eastern parts of the modern province (pl. its inhabitants), AV.Pariś.; MBh. &c.
N. of a king of the lunar race (son of Dīrgha-tamas or Dīrgha-tapas and Su-deṣṇā, regarded as the common ancestor of the people of Bengal), MBh.; Hariv.; Pur.
a tree, AitĀr.
a species of tree, Hcar. (v.l. वङ्गक)
N. of a mountain, Jātakam.
वङ्ग m. n. cotton, L.
Solanum Melongena, L.
वङ्ग n. tin or lead, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (912,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वंग (also called समतट or the ‘Plains’) A name for eastern Bengal (to be clearly distinguished from गौड or northern Bengal), including also the seacoast of Bengal. It seems to have included at one time Tippera and the Garo hills.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1195-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वङ्ग न० वगि--अच् । धातुभेदे (राङ्) रङ्गशब्दे दृश्यम् । “रत्नाकारं समारभ्य ब्रह्मपुत्रान्तगं प्रिये! । वङ्गदेश इति प्रोक्तः” उक्ते देशभेदे पु० ब० व० । ३ चन्द्रवंश्ये नृपभेदे पु० गरु० १३ अ० । ४ वार्त्ताकौ ५ कार्पासे च पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4839,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वङ्गं, क्ली, (वङ्गतीति । वगि गतौ + अच् ।) धातु- विशेषः । रां इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । त्रपुः २ स्वर्णजम् ३ नागजीवनम् ४ मृद्वङ्गम् ५ रङ्गम् ६ गुरुपत्रम् ७ पिच्चटम् ८ चक्रसंज्ञम् ९ तमरम् १० नागजम् ११ कस्तीरम् १२ आलीनकम् १३ सिंहलम् १४ । इति हेमचन्द्रः । ४ । १०८ ॥ स्ववेतम् १५ नागम् १६ त्रपु १७ । इति शब्द- रत्नावली ॥ अस्य गुणाः । तिक्तत्वम् । मधु- रत्वम् । भेदित्वम् । पाण्डत्वम् । कृमिवात- नाशित्वम् । लेखनत्वम् । किञ्चित्पित्तकारि- न्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (अथ वङ्गस्य नाम- लक्षणगुणाः । “रक्तवङ्गं त्रपु प्रोक्तं तथा पिच्चटमित्यपि । खुरकं मिश्रकञ्चापि द्विविधं वङ्गमुच्यते ॥ उत्तमं खुरकं तत्र मिश्रकन्त्ववरं मतम् । रङ्गं लघु सरं रुक्षमुष्णं मेहकफक्रिमीन् ॥ निहन्ति पाण्डुं सश्वासं चक्षुष्य पित्तलं मनाक् । सिंहो यथा हस्तिगणं निहन्ति तथैव वङ्गोऽखिलमेहवर्गम् । देहस्य सौख्यं प्रवलेन्द्रियत्वं नरस्य पुष्टिं विदधाति नूनम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ अस्य शोधनमारणविधिर्यथा, -- “वङ्गं चूर्णोदके स्विन्नं यामार्द्धेन विशुध्यति ॥” इति वङ्गशुद्धिः ॥ “वङ्गं सतालमर्कस्य पिष्ट्वा दुग्धेन संपुटेत् । शुष्काश्वत्थभवैर्व्वल्कैः सप्तधा भस्मतां नयेत् ॥” मतान्तरम् । “वङ्गं खर्परके कृत्वा चुल्ल्यां संस्थापयेत् सुधीः । द्रवीभूते पुनस्तस्मिन् चूर्ण्यान्येतानि दापयेत् ॥ प्रथमं रजनीचूर्णं द्वितीये च यमानिका । तृतीये जीरकञ्चैव ततश्चिञ्चात्वगुद्भवम् ॥ अश्वत्थवल्कलोत्थञ्च चूर्णं तत्र विनिः- क्षिपेत् । एवं विधानतो वङ्गं म्रियते नात्र संशयः ॥ वङ्गं तिक्ताम्लकं रुक्षं किञ्चिद्बातप्रकोपनम् । मेदःश्लेष्मामयघ्नञ्च क्रिमिघ्नं मेहनाशनम् ॥” इति वङ्गमारणम् । इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमारणाधिकारे ॥) अन्यद्रङ्गशब्दे द्रष्ट- व्यम् ॥ * ॥ सीसकम् । देशविशेषे पुं भूम्नि । इति मेदिनी । गे, २२ ॥ (एकवचनान्तोऽपि । यथा, महाभारते । १ । १०४ । ५० । “अङ्गस्याङ्गो भवेद्देशो वङ्गो वङ्गस्य च स्मृतः ॥”) स तु प्राचीदेशान्तर्गतदेशविशेषः । यथा, -- “अङ्गवङ्गा मद्गुरका अन्तर्गिरिवहिर्गिराः ॥” इत्युपक्रम्य । “शाल्वा मागधगोनर्द्दाः प्राच्यां जनपदाः स्मृताः ॥” इत्यन्तं मत्स्यपुराणवचनम् ॥ मतान्तरं यथा, -- “आग्नेय्योमङ्गवङ्गोपवङ्गत्रिपुरकोषलाः । [] कलिङ्गौढ्रान्ध्रकिष्किन्धाविदर्भशवरादयः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वधृतकूर्म्मचक्रवचनम् ॥ तस्य सीमा यथा, -- “रत्नाकरं समारभ्य ब्रह्मपुत्त्रान्तगं शिवे ! । वङ्गदेशो मया प्रोक्तः सर्व्वसिद्धिप्रदर्शकः ॥” इति शक्तिसङ्गमतन्त्रे ७ पटलः ॥
वङ्गः, पुं, चन्द्रवंशीयवलिराजपुत्त्रः । यथा, -- “वलिः मुतपसो जज्ञे अङ्गवङ्गकलिङ्गकाः । सुह्मपौण्ड्राश्च वालेया अनपानस्तथाङ्गतः ॥” इति गारुडे १४४ अध्यायः ॥ * ॥ (स च वङ्गो दीर्घतमस औरसो वलेः क्षेत्र- जश्च । यथा, महाभारते । १ । १०४ । ४७-५१ । “ततः प्रसादयामास पुनस्तमृषिसत्तमम् । वलिं सुदेष्णां भार्य्यां स्वां तस्मै तां प्राहिणोत्- पुनः ॥ तां स दीर्घतमाङ्गेषु स्पृष्ट्वा देवीमथाब्रवीत् । भविष्यन्ति कुमारास्ते तेजसादित्यवर्च्चसः ॥ अङ्गो वङ्गः कलिङ्गश्च पुण्ड्रः सुह्वश्च ते सुताः । तेषां देशाः समाख्याताः स्वनामप्रथिता भुवि ॥ अङ्गस्याङ्गो भवेद्देशो वङ्गो वङ्गस्य च स्मृतः । कलिङ्गविषयश्चैव कलिङ्गस्य च स स्मृतः ॥ पुण्ड्रस्य पुण्ड्रा प्रख्याताः सुह्मा सुह्मस्य च स्मृताः । एवं वलेः पुरा वंशः प्रख्यातो वै महर्षिजः ॥”) वार्त्ताकुः । कार्पासः । इति मेदिनी । गे, २२ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-246-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वंग" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वंगःवंग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वंगः 📚 ➤ (समतट) पूर्वी बंगाल का एक नाम(उतरी बंगाल या गौड देश से बिल्कुल भिन्न है) इसमें बंगाल का समुद्रतट भी सम्मिलित है। ऐसा प्रतीत होता है कि किसी समय तिप्पड़ा और गैरो पहाड़ भी इसमें सम्मिलित थे।

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वंग 📚मगध या बिहार के पूर्व पड़नेवाला प्रदेश । बंगाल । विशेष—ऋग्वेद में सबसे…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वंग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें