🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:48:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वचंदा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वचम्+दा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वचम्

अर्थ: तोता

व्युत्पत्ति: वच् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वच (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. वच (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. वच (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. वच् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  5. वच् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वच (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावचःवचौवचाः
द्वितीयावचम्वचौवचान्
तृतीयावचेनवचाभ्याम्वचैः
चतुर्थीवचायवचाभ्याम्वचेभ्यः
पञ्चमीवचात् / वचाद्वचाभ्याम्वचेभ्यः
षष्ठीवचस्यवचयोःवचानाम्
सप्तमीवचेवचयोःवचेषु
सम्बोधनहे वचहे वचौहे वचाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

दा

अर्थ: काटना, कतराना

संस्कृत: लवने

अंग्रेज़ी: to cut

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. दा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
  3. दा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
  4. दय (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच्
  5. दा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
  6. दो धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  7. दा धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  8. दा धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दा (अदादिगण) · अर्थ: काटना, कतराना (लवने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअदात् / अदाद्अदाताम्अदान् / अदुः
मध्यमअदाःअदातम्अदात
उत्तमअदाम्अदावअदाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दाति · लिट्: ददौ · लुट्: दाता · लृट्: दास्यति · लोट्: दातात् · लङ्: अदात् · विधिलिङ्: दायात् · आशीर्लिङ्: दायात् · लुङ्: अदासीत् · लृङ्: अदास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दान · ण्वुल्: दायकः · तृच्: दाता · यत्: देयः · तव्य: दातव्यः · अनीयर्: दानीयः · क्त: दातः · क्तवतु: दातवान् · शतृ: दान् · स्य-शतृ: दास्यन् · क्त्वा: दात्वा · ल्यप्: प्रदाय · तुमुन्: दातुम् · णमुल्: दायम् · घञ्: दायः · क्तिन्: दाति · क्वसु: ददिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वच
वच
vaca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वच १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तोता । शुक पक्षी ।
२. वजह । कारण हेतु ।
३. सूर्य । यौ॰—वचार्च = सूर्यपूजक ।
वच २ संज्ञा पुं॰ [वचस्, वचन]
१. वचन । वाक्य ।
२. आज्ञा । आदेश (को॰) ।
३. सलाह । मंत्रणा । परामर्श (को॰) ।
४. चिड़ियों की चहचह ध्वनि (को॰) ।
५. स्तुति । स्तवन (को॰) ।
६. (व्याकरण में) शब्द के रूप में वह विधान जिससे एकत्व आदि का बोध होता है । दे॰ वचन—३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वच mfn. speaking, talking (see कु-व्˚)
वच m. a parrot, L.
= सूर्य, the sun, L.
= कारण, L.
वच n. the act of speaking, speech (see दुर्-व्˚).
वचः in comp. for वचस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (912,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वचः 1 A parrot. --2 The sun. --चा 1 A kind of talking bird. --2 A kind of aromatic root. --चं [] Speaking, talk. --Comp. --अर्चः a sun-worshipper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0938-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वच सन्देशे सक० कथने द्विक० चुरा० उभ० सेट् । वाचयति ते
वच कथने अदा० द्विक० पर० अनिट् । वक्ति । “न हि वचिरन्तिपरः प्रयुज्यते” अभियुक्तोक्तेरस्मान्न अन्ति” अवोचत् त । उवाच ऊचतुः वक्ता उक्तः । अनु + उक्तस्य पुनःकथने अनुवादे । निर् + अबवार्थकथने निरुक्तिः निर्वचनम् । प्र + प्रकर्षेण कथने वाख्यानार्थमुक्तस्य कथने प्रवचनम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4839,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वच, औ वाचि । सन्देशे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०-सक०-अनिट् ।) औ, वक्ता । अयं सेम् (सेट्) इत्येके । न वचत्यप्रियं वचः । इति हलायुधः । इति दुर्गादासः ॥
वच, क सन्देशे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- पर०-सक०-सेट् ।) सन्देशो वचनविशेषः । क, वाचयत्यखिलां लिपिमिति हलायुधः । इति दुर्गादासः ॥
वच, ल औ वाचि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदा०- पर०-द्विक०-सेट् ।) ल, वक्ति । औ, वक्ता । अस्मादन्तिविभक्तिर्न प्रयोज्या । इत्यालङ्का- रिकाः । इति दुर्गादासः ॥ (यथा, -- “वचेरन्त्यन्तुशन्तृङ्भिः प्रयोगो नाभिधीयते । जयतेर्नास्ति पञ्चम्या उत्तमः पुरुषः क्वचित् ॥” इति बहुसम्मतम् ॥)
वचः, पुं, (वक्तीति । वच् + अच् ।) कीरपक्षी । इति मेदिनी । चे, ९ ॥
वचः, [स्] क्ली, (उच्यते इति । वच् + “सर्व्व- धातुभ्योऽसुन् ।” उणा० ४ । १८९ । इत्यसुन् ।) वाक्यम् । इत्यमरः । १ । ६ । १ ॥ (यथा, रघौ । २ । ४१ । “इति प्रगल् भं पुरुषाधिराजो मृगाधिराजस्य वचो निशम्य । प्रत्याहतास्त्रो गिरिशप्रभावा- दात्मन्यवज्ञां शिथिलीचकार ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-246-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वच" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वचम्वच (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: वच् + अच्)
अन्य सम्भावना: वच (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | वच (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
दादा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: दा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच् | दा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वचम् 📚 ➤ तोता

दा 📚 ➤ काटना, कतराना
संस्कृत: लवने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वच 📚तोता । शुक पक्षी🟠🔵🟣🟢🟤
द् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
वचंदावचम् + दाअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वचम्: वच् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें