🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:11:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वट्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वट्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वट्यः

अर्थ: रस्सी या डोरी

संस्कृत: रज्जुः · पर्याय: शुल्ब, वराटक, रज्जु, गुण

व्युत्पत्ति: वट् + अच् + ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वटी (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. वटी (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. वटी (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. वटी (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. वट्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वटी (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावटीःवट्यौवट्यः
द्वितीयावटीम्वट्यौवटीन्
तृतीयावट्यावटीभ्याम्वटीभिः
चतुर्थीवट्येवटीभ्याम्वटीभ्यः
पञ्चमीवट्यःवटीभ्याम्वटीभ्यः
षष्ठीवट्यःवट्योःवट्याम्
सप्तमीवटीवट्योःवटीषु
सम्बोधनहे वटीःहे वट्यौहे वट्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वटी
वटी
vaṭī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वटी १ वि॰ [सं॰ वटिन्] जिसमें डोरी या सिकड़ी लगी हो । वर्तुल या गोलाकार [को॰] ।
वटी २ संज्ञा पुं॰ शतरंज की गोटी । वटिक [को॰] ।
वटी ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गोली या टिकिया । बटी ।
२. रस्सी । सिकड़ी । रज्जु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वटी f. a kind of tree, Rājan.
(with गा-ढा) a partic. position in the game of Catur-aṅga or chess, L.
a little round ball, L.
वटी See under वट above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (914,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वटी 1 A rope or string. --2 A pill, bolus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0940-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वटी स्त्री वट--अच् गौरा० ङीष् । १ रज्जौ अमरः गोलाकारे (वडी) पदार्थे भावप्र० स्वार्थे क ह्रस्वः । वटिकाप्यत्र “वटिका अथ कथ्यन्ते तन्नाम गुटिका वटी । मोदको वटिका पिण्डी गुडो वर्त्तिस्तथोच्यते । लेहवत् साध्यते वह्नौ गुडो वा शर्कराथ वा । गुग्गुलुर्वा क्षिपेत्तत्र चूर्णं तन्निर्मिता वटी ।” तत्र वह्निसिद्धे गुडादौ । “कुर्य्यादवह्निसिद्धेन क्वचिद्गुग्गुलुना वटी” । द्रवेन मधुना वापि गुटिकां कारयेद्बुधः । सिता चतुर्गुणा देया वटीषु द्विगुणो गुडः । चूर्णे चूर्णसमः कार्य्यो गुग्गुलु- र्मधु तत्समम् ।” तत्समम् चूर्णसमम् “द्रवं तु द्विगुणं देयं मोदकेषु भिषग्वरैः” । द्रवं द्रवरूपद्रव्यम् । “कर्षप्रमाणं तन्मात्रा बलं दृष्ट्वा प्रयुज्यते” । बलमिति कालादेरप्युप- लक्षणम्” । नदीवटाख्ये २ वृक्षभेदे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4843,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वटी, स्त्री, (वट् + अच् । गौरादित्वात् ङीष् ।) वटिका । इति भावप्रकाशः ॥ वृक्षविशेषः । तत्पर्य्यायः । नदीवटः २ यज्ञवृक्षः ३ सिद्धार्थः ४ वटकः ५ अमरा ६ भृङ्गिणी ७ क्षीरकाष्ठा ८ । अस्या गुणाः । कषायत्वम् । मधुरत्वम् । [] शिशिरत्वम् । पित्तनाशित्वम् । दाहतृष्णा- श्रमश्वासविषच्छर्द्दिशमनत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥
वटी, त्रि, रज्जुः । इत्यमरः । २ । १० । २७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-253-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "वटी" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वट्यःवटी (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वटी (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | वटी (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वट्यः 📚 ➤ रस्सी या डोरी
संस्कृत: रज्जुः · पर्याय: शुल्ब, वराटक, रज्जु, गुण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वटी 📚जिसमें डोरी या सिकड़ी लगी हो । वर्तुल या गोलाकार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वटी
रस्सी (२.१०.२७) — शुल्ब, वराटक, रज्जु, गुण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें