🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:46:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वणिजा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वणिजा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वणिजा

अर्थ: व्यापारी

संस्कृत: आपणिकः, वणिक् · पर्याय: वैदेहक, सार्थवाह, नैगम, वाणिज, पण्याजीव

अंग्रेज़ी: merchant

व्युत्पत्ति: पणायते व्यवहरति-पण् + इजि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वणिज् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. वणिज् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  3. वणिज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. वणिजा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. वणिज (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. वणिजा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. वणिजा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  8. वणिजा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वणिज् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावणिक् / वणिग्वणिजौवणिजः
द्वितीयावणिजम्वणिजौवणिजः
तृतीयावणिजावणिग्भ्याम्वणिग्भिः
चतुर्थीवणिजेवणिग्भ्याम्वणिग्भ्यः
पञ्चमीवणिजःवणिग्भ्याम्वणिग्भ्यः
षष्ठीवणिजःवणिजोःवणिजाम्
सप्तमीवणिजिवणिजोःवणिक्षु
सम्बोधनहे वणिक् / हे वणिग्हे वणिजौहे वणिजः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वणिज्
वणिज्
vaṇij
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वणिज् m. (also written बणिज्) a merchant, trader, RV. &c. &c.
the zodiacal sign Libra, VarBṛS.
N. of a partic. Karaṇa (q.v.), ib.
trade, traffic, commerce, Gaut.; Mn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (915,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वणिज् m. [Uṇ. 2. 70] 1 A merchant, trader; यस्यागमः केवलजीविकायै तं ज्ञानपण्यं वणिजं वदंति M. 1. 17. --2 The sign Libra of the zodiac. --f. Merchandise, trade. --Comp. --कर्मन् n., --क्रिया traffic, trade. --जनः {1} merchants (collectively). {2} a trader, merchant. --पथः {1} trade, traffic. {2} a merchant. {3} a merchants's shop, a stall. {4} the sign Libra of the zodiac. --वृत्तिः f. trade, traffic; Bh. 3. 81. --सार्थः a caravan.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0940-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वणिजावणिज् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वणिज् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन | वणिज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वणिजा 📚 ➤ व्यापारी
संस्कृत: आपणिकः, वणिक् · पर्याय: वैदेहक, सार्थवाह, नैगम, वाणिज, पण्याजीव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वणिज् 📚m. (also written बणिज्) a merchant, trader, RV. &c. &c🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें