🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:43:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वद्धन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वत्+धन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वत्

अर्थ: एक प्रत्यय जो ‘स्वामित्व’ की भावना को प्रकट करने के लिए ‘संज्ञाशब्दों के साथ लगाया जाता है

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. वत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. वत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. वत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावत् / वद्वतीवन्ति
द्वितीयावत् / वद्वतीवन्ति
तृतीयावतावद्भ्याम्वद्भिः
चतुर्थीवतेवद्भ्याम्वद्भ्यः
पञ्चमीवतःवद्भ्याम्वद्भ्यः
षष्ठीवतःवतोःवताम्
सप्तमीवतिवतोःवत्सु
सम्बोधनहे वत् / हे वद्हे वतीहे वन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धन

अर्थ: संपत्ति, दौलत, धन, निधि, रुपया

संस्कृत: द्रव्यम् · पर्याय: द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ

व्युत्पत्ति: धन् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधनम्धनेधनानि
द्वितीयाधनम्धनेधनानि
तृतीयाधनेनधनाभ्याम्धनैः
चतुर्थीधनायधनाभ्याम्धनेभ्यः
पञ्चमीधनात् / धनाद्धनाभ्याम्धनेभ्यः
षष्ठीधनस्यधनयोःधनानाम्
सप्तमीधनेधनयोःधनेषु
सम्बोधनहे धनहे धनेहे धनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वत्
वत्
vat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वत् अव्य॰ [सं॰] समान । तुल्य । सद्दश । जैसे, पुत्रवत् । मित्रवत् ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वत् an affix (technically termed वति; see Pāṇ. v, 1, 115 &c.) added to words to imply likeness or resemblance, and generally translatable by ‘as’, ‘like’ (e.g. ब्राह्मण-वत्, like a Brāhman; पितृ-वत् = पितेव, पितरम् इव, पितुर् इव and पितरीव).
2. वत् See अपि-√ वत्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (915,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत् a. 1 An affix added to nouns to show ‘possession’; धनवत् possessed of wealth; रूपवत् beautiful; so भगवत्, भास्वत् &c.; (the words so formed being adjectives). --2 Added to the base of the past passive participle वत् turns it into a past active participle; इत्युक्तवंतं जनकात्मजायां R. 14. 43. --ind. An affix added to nouns or adjectives to denote ‘likeness’ or ‘resemblance’ and may be translated by ‘like’, ‘as’; आत्मवत्सर्वभूतानि यः पश्यति स पंडितः.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0940-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत् अव्य० वा--डति । सादृश्ये अमरः वतिप्रत्ययान्तोऽप्यत्रार्थे अव्य० राजवत शूद्रवत् इत्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4844,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत्, व्य, (वातीति । वा + डति ।) साम्यम् । तत्पर्य्यायः । वा २ यथा ३ तथा ४ एव ५ एवम् ६ । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-256-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वत्वत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | वत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
धनधन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वत् 📚 ➤ एक प्रत्यय जो ‘स्वामित्व’ की भावना को प्रकट करने के लिए ‘संज्ञाशब्दों के साथ लगाया जाता है

धन 📚 ➤ संपत्ति, दौलत, धन, निधि, रुपया
संस्कृत: द्रव्यम् · पर्याय: द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वत् 📚समान । तुल्य । सद्दश । जैसे, पुत्रवत् । मित्रवत्🟠🔵🟣🟢🟤
धन 📚वह वस्तु या वस्तुओं की सअष्टि जिससे किसी उपयोगी या इष्ट अर्थ की सिद्धि…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धन
धन के नाम (२.९.९०) — द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ, वसु, हिरण्य, द्रविण
अभिमान (३.३.११८) — ज्ञान, प्रेम, हिंसा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
वद्धनवत् + धनजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें