🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:58:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वरता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वरता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वरता

अर्थ: ढकना, घिरना, छिपाना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))

संस्कृत: संवरणे

अंग्रेज़ी: to cover,to surround, to conceal

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वरत् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वृ + शतृ
  2. वरत् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वृ + शतृ
  3. वरता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. वरता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. वरता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. वरता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वरत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावरत् / वरद्वरतीवरन्ति
द्वितीयावरत् / वरद्वरतीवरन्ति
तृतीयावरतावरद्भ्याम्वरद्भिः
चतुर्थीवरतेवरद्भ्याम्वरद्भ्यः
पञ्चमीवरतःवरद्भ्याम्वरद्भ्यः
षष्ठीवरतःवरतोःवरताम्
सप्तमीवरतिवरतोःवरत्सु
सम्बोधनहे वरत् / हे वरद्हे वरतीहे वरन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वृ (भ्वादिगण) · अर्थ: ढकना, घिरना, छिपाना (संवरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवरतिवरतःवरन्ति
मध्यमवरसिवरथःवरथ
उत्तमवरामिवरावःवरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वरति · लिट्: ववार · लुट्: वर्ता · लृट्: वरिष्यति · लोट्: वरतात् · लङ्: अवरत् · विधिलिङ्: वरेत् · आशीर्लिङ्: व्रियात् · लुङ्: अवार्षीत् · लृङ्: अवरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वरण · ण्वुल्: वारकः · तृच्: वर्ता · ण्यत्: वार्यः · तव्य: वर्तव्यः · अनीयर्: वरणीयः · क्त: वृतः · क्तवतु: वृतवान् · शतृ: वरन् · स्य-शतृ: वरिष्यन् · क्त्वा: वृत्वा · ल्यप्: प्रवृत्य · तुमुन्: वर्तुम् · णमुल्: वारम् · घञ्: वारः · क्तिन्: वृति · क्वसु: ववृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बरत
बरत
barata
ⓘ "वरत्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है। अन्य निकट रूप: वरत
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बरत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ व्रत] ऐसा उपवास जिसके करने से पुण्य हो । परमार्थसाधन के लिये किया हुआ उपवास । विशेष— दे॰ व्रत । उ॰—जप तप संध्या बरत करि तजै खजाना कोष । कह रघुनाथ ऐसे नृपै रती न लागै दोष । —रघुनाथ- दास (शब्द॰) । यौ॰—तीरथ बरत = उ॰—नारद कहि संवाद अपारा । तीरथ बरत महा मत सारा ।—सबलसिंह (शब्द॰) ।
बरत २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ बरना (= बटना)]
१. रस्सी । उ॰— बरत बाँधकर घरन में कला गगन में खाय । अर्ध अर्ध नट ज्यों फिरै सहजो राम रिझाय ।—सहजो॰, पृ॰ ४२ ।
२. नट की रस्सी जिसपर चढ़कर वह खेल करता है । उ॰— (क) डीठ बरत बाँधी अटनि चढ़ि धावत न डरात । इत उत ते चित दुहुन के नट लौं आवत जात ।—बिहारी (शब्द॰) । (ख) दुहूँ कर लीन्हें दोऊ बैस बिसवास वास डीठ की, बरत चढ़ी नाचै भौं नटिनी ।—देव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वरतावरत् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वृ + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: वरत् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वृ + शतृ | वरता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वरता 📚 ➤ ढकना, घिरना, छिपाना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))
संस्कृत: संवरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वरत् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वरता: वृ + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें