🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:31:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वरीयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वरीयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वरीयः

अर्थ: अपेक्षाकृत अच्छा, अधिक श्रेष्ठ, अधिमान्य

व्युत्पत्ति: अयमनयोरतिशयेन वरः उरुर्वा उरु + ईयसुन्, वरादेशः, उरु की म.अ . (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वरीयस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वरीयस् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. वरीयस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. वरीयस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वरीयस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावरीयःवरीयसीवरीयांसि
द्वितीयावरीयःवरीयसीवरीयांसि
तृतीयावरीयसावरीयोभ्याम्वरीयोभिः
चतुर्थीवरीयसेवरीयोभ्याम्वरीयोभ्यः
पञ्चमीवरीयसःवरीयोभ्याम्वरीयोभ्यः
षष्ठीवरीयसःवरीयसोःवरीयसाम्
सप्तमीवरीयसिवरीयसोःवरीयस्सु / वरीयःसु
सम्बोधनहे वरीयःहे वरीयसीहे वरीयांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वरीयस्
वरीयस्
varīyas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वरीयस् mfn. (compar. of उरु, q.v.) wider, broader (‘than’ abl.)
freer, easier, ib.; ŚBr.
वरीयस् (अस्), ind. farther, farther off or away, RV.
वरीयस् n. wider space (‘than’ abl.), ib.
free space, freedom, comfort, ease, rest, ib.
2. वरीयस् mfn. (compar. of 2. वर) better more or most excellent, chief or best or dearest of (gen.), MBh.; BhP.
वरीयस् m. (in astrol.) N. of a Yoga
of Śiva, Śivag.
of a son of Manu Sāvarṇa, Hariv.
of a son of Pulaha by Gati, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (921,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वरीयस् a. 1 Better, more excellent, preferable. --2 Most excellent, very good; Māl. 1. 16. --3 Larger, wider, more extensive (compar. of उरु q. v.). --4 Extremely tender or younger. --n. Ved. Rest, repose.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0946-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वरीयस् त्रि० अतिशयेन उरुः श्रेष्ठः ईयञ्चत् वरादेशः । १ उरुतमे विष्कन्धादिषु मध्ये २ अष्टादशे योगभेदे पु० ज्यो० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4849,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वरीयःवरीयस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वरीयस् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | वरीयस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वरीयः 📚 ➤ अपेक्षाकृत अच्छा, अधिक श्रेष्ठ, अधिमान्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वरीयस् 📚mfn. (compar. of उरु, q.v.) wider, broader (‘than’ abl.)🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वरीयः: अयमनयोरतिशयेन वरः उरुर्वा उरु + ईयसुन्, वरादेशः, उरु की म.अ . (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें