🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:35:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वर्चाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वर्चाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वर्चाय

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: प्रभा, पुरीषम् · पर्याय: प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वर्च (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. वर्च (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वर्च् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वर्च (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्चःवर्चौवर्चाः
द्वितीयावर्चम्वर्चौवर्चान्
तृतीयावर्चेनवर्चाभ्याम्वर्चैः
चतुर्थीवर्चायवर्चाभ्याम्वर्चेभ्यः
पञ्चमीवर्चात् / वर्चाद्वर्चाभ्याम्वर्चेभ्यः
षष्ठीवर्चस्यवर्चयोःवर्चानाम्
सप्तमीवर्चेवर्चयोःवर्चेषु
सम्बोधनहे वर्चहे वर्चौहे वर्चाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वर्च
वर्च
varca
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्च m. N. of an ancient sage, MBh. (= सुवर्चक, Nīlak.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (924,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्च दीप्तौ भ्वा० आत्म० अक० सेट् । वर्चते अवर्चिष्ट ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4850,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्च्च, ङ दीप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-अक०-सेट् ।) ङ, वर्च्चते ॥ इति दुर्गा- दासः ॥
वर्च्चः, [स्] क्ली, (वर्च्चते इति । वर्च्च + “सर्व्व- धातुभ्योऽसुन् ।” उणा० ४ । १८८ । इति असुन् ।) रूपम् । विष्ठा । (यथा, सुश्रुते उत्तरतन्त्रे ४० अध्याये । “शूलाविष्टः सक्तमूत्रोऽन्त्रकूजी स्त्रस्तापानः सन्नकट्यूरुजङ्घः । वर्च्चो मुञ्चत्यल्पमल्पं सफेनं रुक्षं श्यावं सानिलं मारुतेन ॥”) तेजः । इति मेदिनी । से, ३५ ॥ (यथा, ऋग्- वेदे । ९ । ६६ । २१ । “अग्ने पवस्व स्वपा अस्मे वर्च्चः सुवीर्य्यम् ॥” “वर्च्चः तेजः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ अन्नम् । यथा तत्रैव । ३ । २४ । १ । “अग्ने सहस्व पृतना अभिमातीरपास्य । दुष्टरस्तरन्नरातीर्वर्च्चोधायज्ञ वाहसे ॥” “वर्च्चोधाः अन्नं धेहि ।” इति तद्भाष्ये रायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-277-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वर्चायवर्च (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: वर्च् + अच्)
अन्य सम्भावना: वर्च (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वर्च् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वर्चाय 📚 ➤ m. N. of an ancient sage, MBh. (= सुवर्चक, Nīlak.) उमा-कोश
संस्कृत: प्रभा, पुरीषम् · पर्याय: प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वर्च 📚m. N. of an ancient sage, MBh. (= सुवर्चक, Nīlak.)🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वर्चाय: वर्च् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें