🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:07:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वल्ग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वल्ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वल्ग

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वल्ग् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. वल्ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वल्ग् + घञ्
  3. वल्ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वल्ग् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वल्ग् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवल्गतात् / वल्गताद् / वल्गतुवल्गताम्वल्गन्तु
मध्यमवल्ग / वल्गतात् / वल्गताद्वल्गतम्वल्गत
उत्तमवल्गानिवल्गाववल्गाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वल्गति · लिट्: ववल्ग · लुट्: वल्गिता · लृट्: वल्गिष्यति · लोट्: वल्गतात् · लङ्: अवल्गत् · विधिलिङ्: वल्गेत् · आशीर्लिङ्: वल्ग्यात् · लुङ्: अवल्गीत् · लृङ्: अवल्गिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वल्गन · ण्वुल्: वल्गकः · तृच्: वल्गिता · ण्यत्: वल्ग्यः · तव्य: वल्गितव्यः · अनीयर्: वल्गनीयः · क्त: वल्गितः · क्तवतु: वल्गितवान् · शतृ: वल्गन् · स्य-शतृ: वल्गिष्यन् · क्त्वा: वल्गित्वा · ल्यप्: प्रवल्ग्य · तुमुन्: वल्गितुम् · णमुल्: वल्गम् · घञ्: वल्गः · क्तिन्: वल्क्ति · क्वसु: ववल्ग्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वल्ग्
वल्ग्
valg
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्ग् cl. 1. P. (Dhātup. v, 35) वल्गति (m.c. also ˚ते pf. ववल्ग, MBh.; aor. अवल्गीत् Gr.; fut. वल्गिता, ˚गिष्यति, ib.), to spring, bound, leap, dance (also of inanimate objects), VS. &c. &c.; to sound, Pañcat. i, 71 (v.l.); (Ā.) to take food, eat, Śiś. xiv, 29 (ववल्गिरे v.l. ववल्भिरे).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (928,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्ग् {c1c} U. (वल्गति-ते, वल्गित) 1 To go, move, shake; Śi. 12. 20. --2 To leap, bounce, bound, go by leaps, gallop (fig. also); वल्गु वल्गंति सूक्तयः Pt. 1. 62. --3 To dance, prance; द्वारे हेमविभूषणाश्च तुरगा वल्गंति यद्दर्पिताः Bh. 3. 148, 2. 125; Śi. 18. 53. --4 To be pleased; Bk. 13. 28. --5 To eat; निर्जिताखिलमहार्णवौषधिस्यंदसारममृतं बवल्गिरे Śi. 14. 29. --6 To swagger, vaunt; विद्यासद्मविनिर्गलत्कणमुषो वल्गंति चेत्पामराः Bv. 1. 72.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0951-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वल्गवल्ग् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वल्ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वल्ग् + घञ् | वल्ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वल्ग् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वल्ग 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वल्ग् 📚cl. 1. P. (Dhātup. v, 35) वल्गति (m.c. also ˚ते pf. ववल्ग, MBh.; aor.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें