🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:49:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वल्लिय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वल्लि+य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वल्लि

अर्थ: बेल, घुमावदार पौधा, लता

संस्कृत: लता · पर्याय: व्रतति, लता

व्युत्पत्ति: वल्लि + ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वल्ली (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वल्ल् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वल्ली (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावल्लीवल्ल्यौवल्ल्यः
द्वितीयावल्लीम्वल्ल्यौवल्लीः
तृतीयावल्ल्यावल्लीभ्याम्वल्लीभिः
चतुर्थीवल्ल्यैवल्लीभ्याम्वल्लीभ्यः
पञ्चमीवल्ल्याःवल्लीभ्याम्वल्लीभ्यः
षष्ठीवल्ल्याःवल्ल्योःवल्लीनाम्
सप्तमीवल्ल्याम्वल्ल्योःवल्लीषु
सम्बोधनहे वल्लिहे वल्ल्यौहे वल्ल्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

य

अर्थ: जाने वाला, गन्ता

व्युत्पत्ति: या + ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायःयौयाः
द्वितीयायम्यौयान्
तृतीयायेनयाभ्याम्यैः
चतुर्थीयाययाभ्याम्येभ्यः
पञ्चमीयात् / याद्याभ्याम्येभ्यः
षष्ठीयस्यययोःयानाम्
सप्तमीयेययोःयेषु
सम्बोधनहे यहे यौहे याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वल्ली
वल्ली
vallī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वल्ली संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लता ।
२. केवटी मोथा । कैवर्तिका ।
३. अग्निदमनी । शोला ।
४. काली अपराजिता ।
५. चव्य । चाब (को॰) ।
७. अजमोदा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्ली f. (or वल्लि, q.v.) a creeper, creeping plant (often fig. applied to arms, eyebrows, lightning &c.), Mn.; MBh. &c.
a class of medicinal plants (= विदारी, सारिवा, रजनी, and गुडुची), Suśr.
N. of various other plants (esp. = अज-मोदा, कैवर्तिका, and चव्य), L.
(only ई) N. of the sections of partic. Upaniṣads (e.g. of the Kaṭha)
= फल-वल्ली (q.v.), Āryabh., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (929,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्ली f. A creeping plant, winding plant, creeper. --Comp. --जं pepper. --वृक्षः the Sala tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0952-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वल्लि(ल्ली) स्त्री वल्ल--इन् वा ङीप् । १ लतायाम् अमरः । २ पृथिव्याञ्च शब्दच० दीर्घान्तस्तु ३ अजमोदायां मेदि० ४ कैवर्त्तिकायाम् ५ चव्ये च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4861,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वल्ली, स्त्री, (वल्लि + ङीष् ।) लता । इत्यमरः ॥ सा च भूमिप्रसारा वर्षमात्रस्थायिनी कुष्मा- ण्डाद्या । (यथा च । “विदारीसारिवारजनीगुडुच्योऽजशृङ्गीचेतिवल्ली- संज्ञः ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ३८ अध्यायः ॥ यथा च, रामायणे । २ । ८० । ६ । “लतावल्लीश्च गुल्मांश्च स्थानूनश्मन एव च । जनास्ते चक्रिरे मार्गं छिन्दन्तो विविधान् द्रुमान् ॥”) अजमोदा । इति मेदिनी । ले, ३८ ॥ कैवर्त्तिका । चव्यम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-301-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वल्ली" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वल्लिवल्ली (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वल्ल् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
यय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वल्लि 📚 ➤ बेल, घुमावदार पौधा, लता
संस्कृत: लता · पर्याय: व्रतति, लता

य 📚 ➤ जाने वाला, गन्ता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वल्ली 📚लता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वल्ली
बेल (२.४.९) — व्रतति, लता

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • य: या + ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें