🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:14:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वश्यम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वश्यम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वश्यम्

अर्थ: वश में होने के योग्य, नियन्त्रणीय, शासित होने के योग्य

संस्कृत: पर्याय: प्रणेय

व्युत्पत्ति: वश् + यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वश्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. वश्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. वश्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वश्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावश्यःवश्यौवश्याः
द्वितीयावश्यम्वश्यौवश्यान्
तृतीयावश्येनवश्याभ्याम्वश्यैः
चतुर्थीवश्यायवश्याभ्याम्वश्येभ्यः
पञ्चमीवश्यात् / वश्याद्वश्याभ्याम्वश्येभ्यः
षष्ठीवश्यस्यवश्ययोःवश्यानाम्
सप्तमीवश्येवश्ययोःवश्येषु
सम्बोधनहे वश्यहे वश्यौहे वश्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वश्य
वश्य
vaśya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वश में रहने वाला (3.1.25) प्रणेय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वश्य १ वि॰ [सं॰]
१. वश में आनेवाला । ताबे होनेवाला ।
२. किसी की इच्छा के अधीन । दूसरी की आज्ञा या कहने में रहनेवाला । वश में रहनेवाला । उ॰—तुम्हारा धन है मान अवश्य; किंतु हूँ मैं तो यों ही वश्य ।—साकेत, पृ॰ ४४ ।
वश्य २ संज्ञा पुं॰
१. दास । सेवक ।
२. मातहत ।
३. मार्कंडेयपुराण के अनुसार अग्नीध्र का पाँचवाँ पुत्र ।
४. लवंग । लौंग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वश्य mfn. to be subjected &c.
subdued, tamed, humbled
being under control, obedient to another's will, dutiful, docile, tame, humble, at the disposal of (gen. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
वश्य m. a dependent, slave, MW.
N. of a son of Āgnīdhra, MārkP.
वश्य f. (Cat.) or n. (ib.; Prab.) the supernatural power of subjecting to one's own will, any act (such as the repetition of spells) performed with that object, VarBṛS.; Gṛhyās.
वश्य m. cloves, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (929,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वश्य a. [वश्-यत्] 1 Capable of being subdued, controllable, governable; आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति Bg. 2. 64. --2 Subdued, conquered, tamed, humbled; Bg. 6. 36. --3 Under influence or control, subject, [] dependent, obedient; तस्य पुत्रो भवेद्वश्यः समृद्धो धार्मिकः सुधीः H. Pr. 18; oft. in comp.; (मनः) हृदि व्यवस्थाप्य समाधिवश्यं Ku. 3. 50. --श्यः A servant, dependant. --श्या An humble or obedient wife; यं ब्राह्मणमियं देवी वाग्वश्येवानुवर्तते U. 1. 2 (who has full command of language). --श्यं Cloves.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0952-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वश्य न० वश--यत् । १ लवङ्गे शब्दर० । २ आबत्ते त्रि० अमरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4862,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वश्यं, क्ली, (वशाय वशीकरणाय साधु । “तत्र साधुः ।” ४ । ४ । ९८ । इति यत् ।) लवङ्गम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
वश्यः, त्रि, (वशमधीनत्वं गत इति । वश् + “वशं गतः ।” ४ । ४ । ८६ । इति यत् ।) आयत्ततां गतः । तत्पर्य्यायः । प्रणेयः २ । इत्य- मरः ॥ वशः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मार्कण्डेयपुराणे । ३९ । १७ । “मृदुत्वं सेव्यमानास्तु सिंहशाद्र्दूलकुञ्जराः । यथा यान्ति तथा प्राणो वश्यो भवति योगिनः ॥” अग्निध्रस्य पञ्चमः पुत्त्रः । यथा, मार्कण्डेये । ५३ । ३४ । “हरिर्वर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थोऽभूदिलावृतः । वश्यश्च पञ्चमः पुत्रो हिरण्यः षष्ठ उच्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-303-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वश्य" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वश्यम्वश्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वश्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | वश्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वश्यम् 📚 ➤ वश में होने के योग्य, नियन्त्रणीय, शासित होने के योग्य
संस्कृत: पर्याय: प्रणेय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वश्य 📚वश में आनेवाला । ताबे होनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वश्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वश्यम्: वश् + यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें