🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:26:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वस्तः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वस्तः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वस्तः

अर्थ: बकरा

संस्कृत: अजः · पर्याय: स्तभ, छाग, छगलक, अज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वस्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वस् + क्त
  2. वस्तृ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वस् + तृच्
  3. वस्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वस् + तृच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वस्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावस्तःवस्तौवस्ताः
द्वितीयावस्तम्वस्तौवस्तान्
तृतीयावस्तेनवस्ताभ्याम्वस्तैः
चतुर्थीवस्तायवस्ताभ्याम्वस्तेभ्यः
पञ्चमीवस्तात् / वस्ताद्वस्ताभ्याम्वस्तेभ्यः
षष्ठीवस्तस्यवस्तयोःवस्तानाम्
सप्तमीवस्तेवस्तयोःवस्तेषु
सम्बोधनहे वस्तहे वस्तौहे वस्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वस् (दिवादिगण) · अर्थ: निश्चल होना, सीधा होना (स्तम्भे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवस्यतिवस्यतःवस्यन्ति
मध्यमवस्यसिवस्यथःवस्यथ
उत्तमवस्यामिवस्यावःवस्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वस्यति · लिट्: ववास · लुट्: वसिता · लृट्: वसिष्यति · लोट्: वस्यतात् · लङ्: अवस्यत् · विधिलिङ्: वस्येत् · आशीर्लिङ्: वस्यात् · लुङ्: अवसत् · लृङ्: अवसिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वसन · ण्वुल्: वासकः · तृच्: वसिता · ण्यत्: वास्यः · तव्य: वसितव्यः · अनीयर्: वसनीयः · क्त: वस्तः · क्तवतु: वस्तवान् · शतृ: वस्यन् · स्य-शतृ: वसिष्यन् · क्त्वा: वस्त्वा · ल्यप्: प्रवस्य · तुमुन्: वसितुम् · णमुल्: वासम् · घञ्: वासः · क्तिन्: वस्ति · क्वसु: ववस्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वस्त
वस्त
vasta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वस्त १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बकरा ।
२. निवास की जगह ।
३. मकान । घर (को॰) ।
वस्त २ अव्य॰ [अ॰] मध्य । बीच ।
वस्त ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ वस्तु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वस्त n. a house, L. (cf. also उप-वस्त).
वस्त , वस्तव्य. See p. 932, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (932,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वस्तं An abode. --स्तः A goat; see बस्त. --Comp. --अंत्री benzoin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0953-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वस्त बधे गतौ च सक० याचने द्वि० चु० उभ० सेट् । वस्त- यति ते अववस्तत् त ।
वस्त पुंस्त्री वस्त्यते बध्यते यज्ञार्थं वस्त--कर्मणि घञ् । छागे अमरः स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4863,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वस्त, क ङ वधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) क ङ, वस्तयते । गति- हिंसायाचनेष्विति रमानाथः । इति दुर्गा- दासः ॥
व(ब)स्तः, पुं, (वस्त्यते यज्ञार्थं वध्यते इति । वस्त + कर्म्मणि घञ् ।) छागः । इत्यमरः । २ । ९ । ७६ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ४३ । १२ । “यस्य वस्तसमो गन्धो गात्रे शवसमोऽपि वा । तस्यार्द्धमासिकं ज्ञेयं योगिनो नृप ! जीवितम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-308-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वस्त" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वस्तःवस्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वस् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: वस्तृ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वस् + तृच् | वस्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वस् + तृच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वस्तः 📚 ➤ बकरा
संस्कृत: अजः · पर्याय: स्तभ, छाग, छगलक, अज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वस्त 📚बकरा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वस्तः: वस् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें