🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:29:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वागीशः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वागीशः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वागीशः

अर्थ: सुवक्ता, वाक्पटु

संस्कृत: पटुवचनम् · पर्याय: वाक्पति

व्युत्पत्ति: वाच्-ईशः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वागीश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वागीश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावागीशःवागीशौवागीशाः
द्वितीयावागीशम्वागीशौवागीशान्
तृतीयावागीशेनवागीशाभ्याम्वागीशैः
चतुर्थीवागीशायवागीशाभ्याम्वागीशेभ्यः
पञ्चमीवागीशात् / वागीशाद्वागीशाभ्याम्वागीशेभ्यः
षष्ठीवागीशस्यवागीशयोःवागीशानाम्
सप्तमीवागीशेवागीशयोःवागीशेषु
सम्बोधनहे वागीशहे वागीशौहे वागीशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वागीश
वागीश
vāgīśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वाणी का स्वामी (3.1.35) वाक्पति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वागीश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बृहस्पति ।
२. ब्रह्मा ।
३. वाग्मी । कवि ।
४. पुष्य नक्षत्र [को॰] ।
वागीश २ वि॰ अच्छा बोलनेवाला । वक्ता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाग्—ईश mfn. one who is a master of language, eloquent, an orator, author, poet &c. (frequently at the end of names of scholars), MBh.; Kāv.
N. of Bṛhas-pati or the planet Jupiter, VarBṛS.
of Brahmā, Kum.; BhP.
(also with भट्टाचार्य) N. of various authors, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (936,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वागीश पु० वाचामोशः । १ वृहस्पतौ “वागीशाद्याः सु- मनस” इति न्यायमाला । २ सरस्वत्यां स्त्री “वागीशा हृदये यस्य” इति भाग० टीकोपक्रमे श्रीधरः । ३ पुष्यर्क्षे च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4870,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वागीशः, पुं, (वाचां ईशः ।) बृहस्पतिः । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । १७ । २७ । “अयं विशेषोऽभिहितो हतानां कुजज्ञवागीशसितासितानाम् ॥” ब्रह्मा । यथा, कुमारे । २ । ३ । “वागीशं वाग्भिरर्थ्याभिः प्रणिपत्योपतस्थिरे ॥”)
वागीशः, त्रि, (वाचामीशः ।) वाक्पतिः । सुष्ठुवक्ता इति यावत् । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । १० । ७ । ४१ । “नित्यानन्दप्रमुदिता वागीशा वीतमत्सराः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-318-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वागीशःवागीश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वागीशः 📚 ➤ सुवक्ता, वाक्पटु
संस्कृत: पटुवचनम् · पर्याय: वाक्पति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वागीश 📚बृहस्पति🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वागीश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬