🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:27:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वाचालः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वाचालः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वाचालः

अर्थ: चन कः" शब्दों से युक्त या अभिव्यक्त

संस्कृत: पर्याय: जल्पाक, वाचाट, बहुगर्ह्यवाच्

व्युत्पत्ति: वाचाकृतं वाच् + ठक्, चन कः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वाचाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वाचाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाचालःवाचालौवाचालाः
द्वितीयावाचालम्वाचालौवाचालान्
तृतीयावाचालेनवाचालाभ्याम्वाचालैः
चतुर्थीवाचालायवाचालाभ्याम्वाचालेभ्यः
पञ्चमीवाचालात् / वाचालाद्वाचालाभ्याम्वाचालेभ्यः
षष्ठीवाचालस्यवाचालयोःवाचालानाम्
सप्तमीवाचालेवाचालयोःवाचालेषु
सम्बोधनहे वाचालहे वाचालौहे वाचालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वाचाल
वाचाल
vācāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाचाल वि॰ [सं॰]
१. बालने में तेज । वाक्पटु ।
२. बकवादी । व्यर्थ बकनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाचाल mf(आ)n. talkative, chattering (said also of birds), Kāv.; Kathās.
boasting, VarBṛ., Sch.; Rājat.
full of noise and bustle, (ifc.) filled with the song or noise of R.; Vās. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (937,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाचाल a. [वाच्-आलच् चस्य न कः] 1 Noisy, making a sound, crying. --2 Talkative, garrulous; see वाचाट; Śi. 1. 40. --3 Boasting, swaggering.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0957-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाचालः, त्रि, (बहु कुत्सितं भाषते इति । वाच् + “आलजाटचौ बहुभाषिणि ।” ५ । २ । १२५ । इति आलच् ।) बहुकुत्सितभाषी । तत्पर्य्यायः । जल्पाकः २ वाचाटः ३ । इत्यमरः ॥ सुबहु- भाषिण्यपि जल्पाकादयस्त्रयो वर्त्तन्ते वाचाटो वाचालो जल्पाकः सुबहुभाषी स्यादिति श्लोकार्द्धपर्य्याये वोपालितः । नित्यप्रगल्भ- वाचालामुपतिष्ठे सरस्वतीम् । इति मुरारि- रिति तट्टीकायां भरतः ॥ (यथा, कथा- सरित्सागरे । ४० । ३४ । “वाचालैः कलहः क्लीवैस्त्रपाकृद्बाहुशालि- नाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-320-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वाचाल" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वाचालःवाचाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वाचालः 📚 ➤ चन कः" शब्दों से युक्त या अभिव्यक्त
संस्कृत: पर्याय: जल्पाक, वाचाट, बहुगर्ह्यवाच्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वाचाल 📚बालने में तेज । वाक्पटु🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वाचाल
बकवादी (३.१.३६) — जल्पाक, वाचाट, बहुगर्ह्यवाक्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • वाचाल = वाच + आल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • वाचालः: वाचाकृतं वाच् + ठक्, चन कः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬