🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:17:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वातिकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वातिकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वातिकः

अर्थ: तूफानी, हवाई, झंझामय

व्युत्पत्ति: वातादागतः + ठक् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वातिक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वातिक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावातिकःवातिकौवातिकाः
द्वितीयावातिकम्वातिकौवातिकान्
तृतीयावातिकेनवातिकाभ्याम्वातिकैः
चतुर्थीवातिकायवातिकाभ्याम्वातिकेभ्यः
पञ्चमीवातिकात् / वातिकाद्वातिकाभ्याम्वातिकेभ्यः
षष्ठीवातिकस्यवातिकयोःवातिकानाम्
सप्तमीवातिकेवातिकयोःवातिकेषु
सम्बोधनहे वातिकहे वातिकौहे वातिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वातिक
वातिक
vātika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वातिक १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ वातिकी]
१. तूफानी ।
२. पागल । उन्माद से पीड़ीत ।
३. संधिवात या गठिया रोगवाला ।
४. वायु के कारण उत्पन्न । वातजन्य । उ॰—ऐसे शूलों को वातिक शूल कहते हैं ।—माधव, ॰ पृ॰ १५९ ।
वातिक २ संज्ञा पुं॰
१. पपीहा ।
२. वह व्यक्ति जो वातव्याधि से प्रभावित हो । पागल । उन्मत्त । वातुल ।
३. चाटुकार ।
४. एक प्रकार का ज्वर ।
५. देवयोनि विशेष ।
६. ऐंद्र- जालिक । बाजीगर । 7. विष वैद्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वातिक mf(ई)n. windy, stormy, L.
affected by wind-disease, rheumatic, L.
exciting or allaying wind (in the body), Pat.
produced by or proceeding from disorder of the wind, Suśr.
mad, MW.
वातिक m. a man of mere words, noisy talker, flatterer, MBh.
a juggler or conjurer, MBh.; Hcar.
a person who cures poison, dealer in antidotes, L.
the bird Cātaka, Sāh. (cf. वातीक)
N. of an attendant of Skanda, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (935,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वातिक a. (की f.) [वातादागतः ठक्] 1 Stormy, windy. --2 Gouty, rheumatic. --3 Mad. --कः Fever caused by a vitiated state of the wind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0958-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वातिक पु० वातादागतः ठक् । देहस्थधातुजन्ये रोगभेदे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4876,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वातिकः, पुं, (वातादागतः । वात + ठञ् ।) वायुजव्याधिः । यथा, -- “वातिको वातजो व्याधिः पैत्तिकः पित्तसम्भवः । श्लैष्मिकः श्लेष्मसंभूतः समूहः सान्निपातिकः ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ (क्ली, वातस्य शमनं कोपनं वा । “वातपित्त- श्लेष्मभ्यः शमनकोपनयोरुपसंख्यानम् ।” ५ । १ । ३८ । इत्यस्य वार्त्ति० ठञ् ॥ वातिकरोगाक्रान्ते वाचाले, त्रि । यथा, महाभारते । ३ । २५६ । ३ । “अपरे त्वरुवंस्तत्र वातिकास्तं महीपतिम् । युथिष्ठिरस्य यज्ञेन न समो ह्येष ते क्रतुः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-330-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वातिकःवातिक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वातिकः 📚 ➤ तूफानी, हवाई, झंझामय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वातिक 📚तूफानी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वातिकः: वातादागतः + ठक् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬