🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:40:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वापितः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वापितः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वापितः

अर्थ: सुखना, सुखाना, शुष्क होना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: शोषणे

अंग्रेज़ी: to dry,to wither

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वापित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वै + णिच्+क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वापित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावापितःवापितौवापिताः
द्वितीयावापितम्वापितौवापितान्
तृतीयावापितेनवापिताभ्याम्वापितैः
चतुर्थीवापितायवापिताभ्याम्वापितेभ्यः
पञ्चमीवापितात् / वापिताद्वापिताभ्याम्वापितेभ्यः
षष्ठीवापितस्यवापितयोःवापितानाम्
सप्तमीवापितेवापितयोःवापितेषु
सम्बोधनहे वापितहे वापितौहे वापिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वै (भ्वादिगण) · अर्थ: सुखना, सुखाना, शुष्क होना (शोषणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवायतिवायतःवायन्ति
मध्यमवायसिवायथःवायथ
उत्तमवायामिवायावःवायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वायति · लिट्: ववौ · लुट्: वाता · लृट्: वास्यति · लोट्: वायतात् · लङ्: अवायत् · विधिलिङ्: वायेत् · आशीर्लिङ्: वायात् · लुङ्: अवासीत् · लृङ्: अवास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वान · ण्वुल्: वायकः · तृच्: वाता · यत्: वेयः · तव्य: वातव्यः · अनीयर्: वानीयः · क्त: वानः · क्तवतु: वानवान् · शतृ: वायन् · स्य-शतृ: वास्यन् · क्त्वा: वात्वा · ल्यप्: प्रवाय · तुमुन्: वातुम् · णमुल्: वायम् · घञ्: वायः · क्तिन्: वाति · क्वसु: वविवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वापित
वापित
vāpita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वापित १ वि॰ [सं॰]
१. बोया हुआ ।
२. मुंडित । मूँड़ा हुआ ।
वापित २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का धान्य । बोवारी धान [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वापित mfn. (fr. Caus.) scattered, sown, VarBṛS.
1. वापित mfn. (fr. Caus.) shaven, shorn, L.
2. वापित mfn. (fr. Caus.) caused to be sown, sown (as seed), VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (920,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वापित p. p. 1 Sown. --2 Shaven.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0959-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वापित त्रि० वप--णिच् क्त । १ वीजाकृते २ मुण्डिते मेदि० । ३ धान्यभेदे न० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4880,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वापितं, त्रि, (वप् + णिच् + क्तः ।) बीजाकृतम् । मुण्डितम् । इति मेदिनी । ते, १५० ॥ धान्य- विशेषे, क्ली । वाओया धान इति भाषा । तस्य गुणः । “वापितं गुरु तद्धान्यं किञ्चिद्धीनमवापितम् ॥” इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-335-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वापितःवापित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वै + णिच्+क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वापितः 📚 ➤ सुखना, सुखाना, शुष्क होना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: शोषणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वापित 📚बोया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वापितः: वै + णिच्+क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬