🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:46:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वारिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वारिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वारिः

अर्थ: हाथी को बांधने का तस्मा

संस्कृत: पर्याय: अप्, वार्, सलिल, कमल, जल

व्युत्पत्ति: वृ + इञ् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वारि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वारि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावारिःवारीवारयः
द्वितीयावारिम्वारीवारीः
तृतीयावार्यावारिभ्याम्वारिभिः
चतुर्थीवारये / वार्यैवारिभ्याम्वारिभ्यः
पञ्चमीवारेः / वार्याःवारिभ्याम्वारिभ्यः
षष्ठीवारेः / वार्याःवार्योःवारीणाम्
सप्तमीवारौ / वार्याम्वार्योःवारिषु
सम्बोधनहे वारेहे वारीहे वारयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वारि
वारि
vāri
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वारि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल । पानी ।
२. तरल पदार्थ ।
३. ह्नीवेर । सुगंधबाला ।
वारि २ संज्ञा स्त्री॰
१. वाणी । सरस्वती ।
२. हाथी के बाँधने की जंजीर आदि ।
३. हाथी के बाँधने का स्थान ।
४. छोटा कलसा या गगरा ।
५. हाथियों के पकड़ने का गड्ढा आदि (को॰) ।
६. बंदी । कैदी (को॰) ।
७. वाक् । बोली (को॰) ।
वारि ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ बारा( = छोटा)] दे॰ बारी । उ॰—सुनहु वारि माधौनल कहई । इहि जग नेहु नहीं थिर रहई ।—माघवा- नल॰, पृ॰ १९७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वारि n. = वार्, water, rain, fluid, fluidity, Mn.; MBh. &c.
a species of Andropogon, Bhpr.
a kind of metre, RPrāt.
2. वारि f. (for 1. See p. 943, col. 1) a place for tying or catching an elephant, Vās.; Śiś. (also ई)
a rope for tying an elephant, Dharmaś. (also ई)
a captive, prisoner, W.
a water-pot, pitcher, jar, L. (also ई)
N. of Sarasvatī (the goddess of speech), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (943,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वारि n. [वृ-इण् Uṇ. 4. 124] 1 Water; यथा खनन् खनित्रेण नरो [] वार्यधिगच्छति Subhāṣ. --2 A fluid. --3 A kind of perfume (वाल or ह्रीवेर). --रिः --री f. 1 A place for fastening an elephant; वारी वारैः सस्मरे वारणानां Śi. 18. 56; R. 5. 45. --2 A rope for fastening an elephant. --3 A hole or trap for catching elephants. --4 A captive, prisoner. --5 A water-pot. --6 N. of Sarasvatī. --7 Speech. --Comp. --ईशः {1} the ocean. {2} N. of Viṣṇu. --उद्भवं a lotus. --ओकः a leech. --कर्पूरः a kind of fish (इलीश). --कुब्जकः the plant शृंगाटक. --क्रिमिः a leech. --चत्वरः a piece of water. --चर a. aquatic. --(रः) {1} a fish. {2} any aquatic animal. --चामरं moss. --ज a. produced in water. --(जः) {1} a conch-shell; Śi. 15. 72. {2} any bivalve shell. --(जं) {1} a lotus; Śi. 4. 66. {2} a kind of salt. {3} a kind of plant (गौरसुवर्ण). {4} cloves. --तस्क्ररः {1} a cloud. {2} the sun. --त्रा an umbrella. --दः a cloud; वितर वारिद वारि दवातुरे Subhāsh; Bv. 1. 30. --(दः) a kind of perfume. --द्रः the Cātaka bird. --धरः a cloud; नववारिधरोदयादहोभेर्भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः V. 4. 3. --धारा a shower of rain. --धिः {1} the ocean; वारिधिसुतामक्ष्णां दिदृक्षुः शतैः Gīt. 12. {2} a jar or pot. --नाथः {1} the ocean. {2} an epithet of Viṣṇu. {3} a cloud. {4} the habitation of the serpentrace. --निधिः the ocean. --पथः, --थं ‘journey by sea’, a voyage. --प्रवाहः a cascade, water-fall. --मसिः, --मुच् m., --रः a cloud. --यंत्रं a water-wheel, a machine for drawing up water; M. 2. 13. --रथः a raft, boat, float. --राशिः {1} the ocean. {2} a lake. --रुहं a lotus. --लोमन् m. N. of Varuṇa. --वासः a dealer in spirituous liquors. --वाहः, --वाहनः a cloud; Pt. 2. 142. --शः N. of Viṣṇu. --संभवः {1} cloves. {2} a kind of antimony. {3} the fragrant root called उशीर q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0961-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वारि न० वृ--इण् । १ जले अमरः २ ह्रीवेरे च हेमच० । वार्य्यतेऽनया वृ--णिच्--इन् वा ङीप् । ३ गजवन्धन्याम् अमरः । “वाय्यर्गलाभङ्ग इव प्रवृत्त” रघुः । ४ वाचि ५ सरस्वत्याम् च स्त्री ङीबन्तः ६ कलस्यां धरणिः ७ वन्दौ च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4883,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वारि, क्ली, (वारयति तृषामिति । वृ + णिच् + “वसिवपियजिराजिव्रजिसदिहनिवाशिवादिवा- रिभ्य इञ् ।” उणा० ४ । १२४ । इति इञ् ।) [] जलम् । इत्यमरः । १ । १० । ३ ॥ (यथा, मनौ । ४ । ६३ । “न कुर्व्वीत वृथा चेष्टां न वार्य्यञ्जलिना पिबेत् । नोत्सङ्गेभक्षयेत् भक्ष्यान्न जातु स्यात् कुतूहली ॥”) दिग्विशेषे तस्य निषेधविधी यथा, -- “ईशाने चापि पूर्व्वस्मिन् पश्चिमे च तथो- त्तरे । शिविरस्य जल भद्रमन्यत्राशुभमेव च ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १०२ अध्यायः ॥ जलक्रीडायां वर्णनीयानि यथा, -- “जलकेलौ सरःक्षोभचक्रहंसापसर्पणम् । पद्मम्लानिपयोबिन्दुदृग्रागा भूषणच्युतिः ॥” इति कविकल्पलतायाम् १ स्तवके ३ कुसुमम् ॥ ह्रीवेरम् । इति हेमचन्द्रः ॥
वारिः, स्त्री, (वारयतीति । वारि + इञ् ।) वाक् । सरस्वती । गजबन्धनी । हस्तिबन्धन- भूमिः । (यथा, रघौ । ५ । ४५ । “संहारविक्षेपलघुक्रियेण हस्तेन तीराभिमुखः सशब्दम् । बभौ स भिन्दन् बृहतस्तरङ्गान् वार्य्यर्गलाभङ्ग इव प्रवृत्तः ॥”) वन्दिः । कएदीति भाषा । इति मेदिनीकार- हेमचन्द्रौ ॥ (वरणीये, त्रि । यथा, वाजसनेय- संहितायाम् । २१ । ६१ । “बहुभ्य आ सङ्गतेभ्य एष मे देवेषु वसु वार्य्या- यक्ष्यते ।” “एषोऽग्निर्मेमह्यं देवेषु वारि वरीतुं योग्यं वारि वरणीयं वसु धनमायक्ष्यते ।” इति तद्भाष्ये महीधरः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-348-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वारिःवारि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वारिः 📚 ➤ हाथी को बांधने का तस्मा
संस्कृत: पर्याय: अप्, वार्, सलिल, कमल, जल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वारि 📚जल । पानी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वारि
जल के नाम (१.१०.३) — अप्, वार्, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वारिः: वृ + इञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें