🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:58:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वालेयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वालेयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वालेयः

अर्थ: बलि देने के लिए उपयुक्त

संस्कृत: गर्दभः · पर्याय: चक्रीवत्, रासभ, गर्दभ, खर

व्युत्पत्ति: वलि + ढञ् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वालेय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वालेय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावालेयःवालेयौवालेयाः
द्वितीयावालेयम्वालेयौवालेयान्
तृतीयावालेयेनवालेयाभ्याम्वालेयैः
चतुर्थीवालेयायवालेयाभ्याम्वालेयेभ्यः
पञ्चमीवालेयात् / वालेयाद्वालेयाभ्याम्वालेयेभ्यः
षष्ठीवालेयस्यवालेययोःवालेयानाम्
सप्तमीवालेयेवालेययोःवालेयेषु
सम्बोधनहे वालेयहे वालेयौहे वालेयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वालेय
वालेय
vāleya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वालेय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गधा ।
२. पुत्र ।
३. एक प्रकार का करंज । अंगारवल्लरी ।
वालेय २ वि॰ [सं॰] दे॰ 'बालेय २' [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वालेय See 2. बालेय.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (946,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)लेयः, पुं, (बलये उपकरणाय साधुः । बलि + “छदिरुपघिवलेर्ढञ् ।” ५ । १ । १३ । इति ढञ् ।) रासभः । इत्यमरः । २ । ९ । ७७ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ५० । ८५ । “एकच्छागं द्बिबालेयं त्रिगवं पञ्चमाहिषम् । षडश्वं सप्तमातङ्गं गृहं यक्षाशु शोषय ॥” बलेः स्वनामख्यातस्य दैत्यस्यापत्यं पुमान् । बलि + ढञ् ।) दैत्यविशेषः । इति धरणिः ॥ (बलिः विरोचनपुत्त्रस्तस्य बाणज्येष्ठं पुत्त्रशतं जातम् ते च बालेयनाम्ना विख्याताः । यदुक्तमग्नि- पुराणे । “विरोचनस्य पुत्त्रस्तु बलिरेकः प्रतापवान् । बलेः पुत्त्रशतं जज्ञे राजानः सर्व्व एव ते ॥ तेषां प्रधानाश्चत्वारो विक्रान्ताः सुमहावलाः । सहस्रबाहुर्ज्येष्ठश्च कन्य द्बे च बलेः शुभे ॥ बलेः पुत्त्रास्तु पौत्राश्च शतशोऽथ सहमशः । बालेयो नाम विख्यातो गणो विक्रान्तपौरुषः ॥” जनमेजयवंशोद्भवस्य सुतपसो राज्ञः पुत्त्रो बलिस्तस्य पञ्च पुत्त्राश्च बालेयाः । यथा, हरि- बंशे । ३१ । ३० -- ३३ । “फेनस्य सुतपा जज्ञे जज्ञे सुतपसो बलिः । जातो मानुषयोनौ तु स राजा काञ्चनेषुधिः ॥ महायोगी स तु बलिर्बभूव नृपतिः पुरा । पुत्त्रानुत्पादयामास पञ्च वंशकरान् भुवि ॥ [] अङ्गः प्रथमतो जज्ञे वङ्गः सुह्मस्तथैव च । पुण्ड्रः कलिङ्गश्च तथा बालेयं क्षत्त्रमुच्यते ॥ बालेया ब्राह्मणाश्चैव तस्य वंशकरा भुवि । बलेस्तु ब्रह्मणा दत्ता वराः प्रीतेन भारत ! ॥”) अङ्गारवल्लरी । इति विश्वः ॥ चाणक्यमूल- कम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-428-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वालेयःवालेय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वालेयः 📚 ➤ बलि देने के लिए उपयुक्त
संस्कृत: गर्दभः · पर्याय: चक्रीवत्, रासभ, गर्दभ, खर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वालेय 📚गधा🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वालेय
गधा (२.९.७८) — चक्रीवान्, रासभ, गर्दभ, खर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वालेयः: वलि + ढञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें