🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:46:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विः

अर्थ: स च डित्" पक्षी

संस्कृत: पक्षी · पर्याय: खग, विहङ्ग, विहग, विहङ्गम, विहायस्

व्युत्पत्ति: वा + इण्, स च डित्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविःवीवयः
द्वितीयाविम्वीवीन्
तृतीयाविनाविभ्याम्विभिः
चतुर्थीवयेविभ्याम्विभ्यः
पञ्चमीवेःविभ्याम्विभ्यः
षष्ठीवेःव्योःवीनाम्
सप्तमीवौव्योःविषु
सम्बोधनहे वेहे वीहे वयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वि
वि
vi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वि १ उप॰ [सं॰] एक उपसर्ग जो शब्द के पहले लगकर इस प्रकार अर्थ देता है—
१. पृथक्ता । वियोजन; जैसे,—वियोग ।
२. निषेध या वैपरीत्य । जैसे,—विक्रय, विकच्छ ।
३. प्रभाग । भाग । जैसे,—विभाग ।
४. क्रम । व्यवस्था । जैसे,—विधा ।
५. विशे- षता; जैसे,—विकराल, विहीन ।
६. वैरुप्य; जैसे,—विविध ।
वि २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अन्न ।
२. आकाश ।
३. चक्षु । आँख ।
४. बोड़ा ।
५. सोम का एक नाम ।
६. पक्षी ।
७. बागडोर [को॰] ।
वि ३ संज्ञा स्त्री॰ पक्षी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि m. (nom. विस् or वेस् acc. विम् gen. abl. वेस्; pl. nom. acc. वयस् [acc. वीन्, Bhaṭṭ.]; विभिस्, विभ्यस्, वीनाम्) a bird (also applied to horses, arrows, and the Maruts), RV.; VS.; PañcavBr., (also occurring in later language).
वि [cf. 1. वयस्; Gk. οἰωνός for ὀϝιωνος; Lat. a-vis; accord. to some Germ. Ei; Angl.Sax. ǽg; Eng. egg.]
2. वि n. an artificial word said to be = अन्न, ŚBr.
3. वि ind. (prob. for an original द्वि, meaning ‘in two parts’; and opp. to सम्, q.v.) apart, asunder, in different directions, to and fro, about, away, away from, off, without, RV. &c. &c. In RV. it appears also as a prep. with acc. denoting ‘through’ or ‘between’ (with ellipse of the verb, e.g. i, 181, 5; x, 86, 20 &c.) It is esp. used as a prefix to verbs or nouns and other parts of speech derived from verbs, to express ‘division’, ‘distinction’, ‘distribution’, ‘arrangement’, ‘order’, ‘opposition’, or ‘deliberation’ (cf. वि-√ भिद्, -शिष्, -धा, -रुध्, -चर्, with their nominal derivatives)
sometimes it gives a meaning opposite to the idea contained in the simple root (e.g. √ क्री, ‘to buy’; वि-√ क्री, ‘to sell’), or it intensifies that idea (e.g. √ हिंस्, ‘to injure’; वि-√ हिंस्, ‘to injure severely’). The above 3. वि may also be used in forming compounds not immediately referable to verbs, in which cases it may express ‘difference’ (cf. 1. वि-लक्षण), ‘change’ or ‘variety’ (cf. वि-चित्र), ‘intensity’ (cf. वि-कराल), ‘manifoldness’ (cf. वि-विध), ‘contrariety’ (cf. वि-लोम), ‘deviation from right’ (cf. वि-शील), ‘negation’ or ‘privation’ (cf. वि-कच्छ, being often used like 3. अ, निर्, and निस् [qq.vv.], and like the Lat. dis, se, and the English a, dis, in, un &c.)
in some cases it does not seem to modify the meaning of the simple word at all (cf. वि-जामि, वि-जामातृ)
it is also used to form proper names out of other proper names (e.g. वि-कोक, वि-पृथु, वि-विंश). To save space such words are here mostly collected under one article
but words having several subordinate compounds will be found s.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (949,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि ind. 1 As a prefix to verbs and nouns it expresses:--(a) separation, disjunction (apart, asunder, away, off &c.), as वियुज्, विहृ, विचल् &c.; (b) the reverse of an action; as क्री ‘to buy’; विक्री, ‘to sell’; स्मृ ‘to remember’; विस्मृ ‘to forget’; (c) division; as विभज्, विभाग; (d) distinction; as विशिष्, विशेष, विविच्, विवेक; (e) discrimination; व्यवच्छेद; (f) order, arrangement; as विधा, विरच्; (g) opposition; as विरुध्, विरोध; privation; as विती, विनयत; (i) deliberation, as विचर, विचार; (j) intensity; विध्वंस1. --2 As a prefix to nouns or adjectives not immediately connected with roots वि expresses (a) negation or privation, in which case it is used much in the same way as अ or निर्, i. e. it forms Bah. comp., विधवा, व्यसुः &c.; (b) intensity, greatness; as विकराल; (c) variety, as विचित्र; (d) difference; as विलक्षण; (e) manifoldness, as विविध; (f) contrariety, opposition, as विलोम; (g) change, as विकार; (h) impropriety, as विजन्मन्. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
विः m., f. 1 A bird. --2 A horse. --3 A goer. --4 A rein. --5 An epithet of the Soma. --6 A sacrificer (mostly Ved. in the last four senses).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0964-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वि अव्य० वा--कि । १ नियागे, २ विशेषे, ३ निश्चये, ४ असहने, ५ निग्रहे, ६ हेतौ, ७ अव्याप्तौ, ८ ईषदर्थ, ९ परिभवे, १० अवलम्बने, ११ ज्ञाने मेदि० १२ विशेषेण गतौ, १३ आ- लस्ये, १४ पालने च शब्दच० । १५ विहगे पु० अमरः । गणरत्ने अस्यार्थभेदानुक्त्वा क्रमेणोदाहृतं यथा “वि नानावियोगातिशयभृशमोहेशवाङ्मृधपैशुन्यास्वरणभू- षेषदर्थाभिमुख्यानवस्थाऽऽमुख्यस्थैर्य्यदर्शनेषु” । विचित्रं १ वियुक्तः २ विकीर्णः ३ वितटा नदी ४ विमनस्कः ५ । विमुः ६ विवदति ७ विगायति ८ विस्मृतः ९ विभूषितः १० विलोपितः ११ विमुखः १२ विभ्रान्तः १३ विवृष्टः १४ विश्रान्तः विलोकयति १५” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4889,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वि, व्य, निग्रहः । नियोगः । पदपूरणम् । निश्चयः । असहनम् । हेतुः । अव्याप्तिः । विनियोगः । ईष- दर्थः । परिभवः । शुद्धम् । अवलम्बनम् । विज्ञा- नम् । इति मेदिनी । वे, ७६ ॥ विशेषः । गतिः । आलम्भः । पालनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ उप- सर्गविशेषः । अस्यार्थाः । वि विशेषवैरूप्यनञर्थ- गतिदानेषु । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गदासः ॥
विः, पुं, स्त्री, (वाति गच्छतीति । वा + “वाते- र्डिच्च ।” उणा० ४ । १३३ । इति इण् । स च डित् ।) पक्षी । इत्यमरः ॥ (यथा, साहित्य- दर्पणे १० परिच्छेदे । “के यूयं स्थल एव सम्प्रति वयं प्रश्नो विशेषा- श्रयः । किं ब्रूते विहगः स वा फणिपतिर्यत्रास्ति सुप्तो हरिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-370-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वि" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विःवि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विः 📚 ➤ स च डित्" पक्षी
संस्कृत: पक्षी · पर्याय: खग, विहङ्ग, विहग, विहङ्गम, विहायस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वि 📚एक उपसर्ग जो शब्द के पहले लगकर इस प्रकार अर्थ देता है—🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वि
पक्षी के और नाम (२.५.३६) — नगौका, वाजी, विकिर, विष्किर, पतत्रि, नीडोद्भव, गरुत्मान्, पित्सन्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें