🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:30:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विकालः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विकालः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विकालः

अर्थ: संध्या, संध्याकालीन झुटपुटा, दिन की समाप्ति

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विकाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विकाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविकालःविकालौविकालाः
द्वितीयाविकालम्विकालौविकालान्
तृतीयाविकालेनविकालाभ्याम्विकालैः
चतुर्थीविकालायविकालाभ्याम्विकालेभ्यः
पञ्चमीविकालात् / विकालाद्विकालाभ्याम्विकालेभ्यः
षष्ठीविकालस्यविकालयोःविकालानाम्
सप्तमीविकालेविकालयोःविकालेषु
सम्बोधनहे विकालहे विकालौहे विकालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विकाल
विकाल
vikāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विकाल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अतिकाल । देर ।
२. ऐसा समय जब देवकार्य या पितृकार्य करने का समय बीत गया हो ।
३. सायं- काल का समय । पर्या॰—सायं । दिनांत । सायाह्न । विकालक ।
विकाल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ द्विकाल, प्रा॰ वि+काल] दोनों काल—प्रातः सायं । उ॰—होम जाप अस्नान विकाला । तजहि न एकौ तिनहुँ क हाला ।—चित्रा॰,पृ॰ ११ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—काल m. twilight, evening, afternoon (अम् ind. in the evening, late), ĀpŚr.; MBh. &c.
वि-काल &c. See p. 950, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विकालः, विकालकः Evening, evening twilight, the close of day.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0965-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकाल पु० विरुद्धः दैवर्पत्रादिकर्मानर्हः कालः । १ राक्षसी नामकवेलायाम् २ दिवसान्त्यकाले त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4891,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकालः, पुं, (विरुद्धः कार्य्यानर्हः कालः ।) दैवपैत्रादिकर्म्मणि विरुद्धकालः । वैकाल इति भाषा । तत्पर्य्यायः । सायः २ दिनान्तः ३ सायाह्नः ४ सायम् ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ उत्सवः ६ विकालकः ७ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ३५ । ३० । “न लङ्घयेत् तथैवासृक् ष्ठीवनोद्वर्त्तनानि च । नोद्यानादौ विकालेषु प्राज्ञस्तिष्ठेत्कदाचन ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-372-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विकालःविकाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विकालः 📚 ➤ संध्या, संध्याकालीन झुटपुटा, दिन की समाप्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विकाल 📚अतिकाल । देर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विकाल = वि + काल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬